Hạt thóc đầy kho, rượu cần say đắm: Độc đáo Lễ 'Mừng lúa mới' của dân tộc Giẻ Triêng

Lễ "Ăn mừng lúa mới" (Tết mùa) của dân tộc Giẻ Triêng tái hiện tại Làng Văn hoá - Du lịch các dân tộc Việt Nam. Ảnh: Thu Lê

Lễ "Ăn mừng lúa mới" (Tết mùa) là nét văn hóa đặc sắc và thiêng liêng nhất của dân tộc Giẻ Triêng. Lễ hội không chỉ thể hiện vẻ đẹp tinh thần của cả cộng đồng mà còn là minh chứng cho những nỗ lực bền bỉ trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa và tinh thần đoàn kết mạnh mẽ giữa các dân tộc anh em.

Lễ hội diễn ra hằng năm vào khoảng tháng 11 hoặc tháng 12 dương lịch, khi vụ mùa thu hoạch lúa rẫy đã kết thúc, hạt thóc đã được phơi khô và chất đầy trong kho. Mọi người trong làng được rảnh rỗi sau một năm lao động vất vả, đây là thời điểm thích hợp nhất để dân làng cùng tụ họp ăn mừng.

Ý nghĩa cốt lõi của Lễ hội là tạ ơn Giàng (Trời) và chư vị thần linh đã ban cho con dân một mùa thóc lúa bội thu, cầu chúc cho năm mới mùa màng được ấm no, ổn định, dân làng được khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, thóc về đầy kho. 

Lễ hội thể hiện sự tôn trọng đối với nghề nông, tôn trọng cây lúa, đồng thời thể hiện sâu sắc tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Dân làng cúng Giàng trước tiên, sau đó cúng các vị thần linh đại diện cho thời tiết và thiên nhiên như thần Trời Đất, thần Sông Suối, thần Núi, thần Mưa, thần Sấm, thần Mùa Màng.

Đối với người Giẻ Triêng, Tết mùa có ý nghĩa quan trọng tương tự như Tết Nguyên Đán, là dịp lớn nhất trong năm để mọi người nghỉ ngơi, thăm hỏi, sum họp và chúc tụng nhau. Nhà nào có nhiều khách ghé thăm được coi là một niềm vinh dự lớn, mang lại sự may mắn do Giàng phù hộ. 

Nữ Già làng thực hiện nghi thức tâm linh thiêng liêng trong lễ ăn mừng lúa mới. Ảnh: Thu Lê

Ngày Tết mùa thường kéo dài trong 10 ngày. Sau khi hoàn tất việc thu hoạch lúa rẫy, dân làng được nghỉ ngơi. Để chuẩn bị mâm cúng tạ ơn Giàng chu đáo nhất, Già làng xem ngày lành theo chu kỳ mặt trăng và triệu tập toàn thể bà con họp tại Nhà làng. Tại đây, Già làng thống nhất ngày tốt tổ chức lễ, phân công công việc chi tiết cho từng gia đình và hướng dẫn chuẩn bị các vật phẩm cúng tế.

Sau khi đã định ngày, các gia đình trong làng bắt đầu công việc chuẩn bị. Nam giới lên rừng săn bắt, hái rau rừng; xuống sông, suối bắt cá. Phụ nữ và các thiếu nữ đến kho lúa gia đình để gùi lúa về phơi khô, giã, sàng và gói bánh.

Nghi thức chuẩn bị các vật phẩm cúng tế của đồng bào Giẻ Triêng tại Làng Văn hoá, Du lịch các dân tộc Việt Nam. Ảnh: Thu Lê

Tại kho lúa, người phụ nữ làm chủ trong gia đình vừa xúc lúa bỏ vào gùi của các cô gái, vừa thành kính cúng khấn: "Ơi thần lúa cho phép gia đình được đem lúa về nhà để chuẩn bị cho ăn mừng lúa mới, thần lúa hãy phù hộ cho con cháu chân đi rừng mạnh khỏe, qua sông, suối bình an, năm sau được nhiều lúa."

Tại sân nhà làng, các cô gái phơi lúa, giã lúa, sàng gạo, chuẩn bị lá, nếp, dây lạt nứa và nồi nấu bánh. 

Trước khi gói bánh, Nữ già làng dâng lời khấn: "Ơi thần lúa, hôm nay dân làng tổ chức ăn mừng lúa mới, xin thần lúa cho phép gia đình được gói bánh, nấu bánh để cúng tạ ơn Giàng đã phù hộ, mời các thần linh về cùng ăn tết với gia đình, bà con trong làng, ới thần lúa..."

Sau lời khấn, nữ già làng tự tay gói trước 9 chiếc bánh nếp, sau đó con cháu mới tiếp tục gói phần bánh còn lại.

Mâm cơm ngày ăn mừng lúa mới của bà con Giẻ Triêng. Ảnh: Thu Lê

Bánh chín cùng toàn bộ lễ vật do các gia đình đóng góp (như gà luộc, cá nướng, thịt heo, các loại rau, canh, thịt rừng, trầu cau, rượu cần...) được bày trang trọng trên mâm cúng tại sân nhà làng. Đích thân Thầy cúng/Già làng (có thể là nam hoặc nữ có uy tín trong làng) tiến hành soạn mâm cỗ và thực hiện nghi thức khấn nguyện: "Ơi các thần linh, hôm nay cả làng chúng tôi bày mâm cỗ, ché rượu cần tạ ơn thần linh, mời thần linh về chứng kiến, uống rượu cần với gia đình. Sau này các vị thần linh phù hộ cho con cháu, dân làng có nhiều lúa, có cái bụng được no, nuôi con cái không ốm đau, bệnh tật cả làng được no ấm, mạnh khỏe. Ơi Giàng!"

"Ơi! Tạ ơn các thần lúa, thần mưa, thần sông suối, thần núi, thần sấm,... Xin các thần phù hộ cho dân làng quanh năm mưa thuận, gió hòa, không xảy ra lũ lụt, hạn hán, mùa màng bội thu vào năm tới, phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, ngoan hiền, hiếu thảo với ông bà cha mẹ, lội sông, vượt suối, cái chân không mỏi, đi rừng bình an...

Vũ điệu trình diễn của bà con người Giẻ Triêng trong Tết Mùa tại Làng Văn hoá - Du lịch các dân tộc Việt Nam. Ảnh: Thu Lê

Nghi lễ kết thúc, Già làng tự tay bốc phần cơm cúng và rót rượu đưa cho con cháu ăn, uống mỗi người một ngụm để nhận lộc và hưởng sự may mắn. Tiếp đó, Già làng mời đội chiêng và du khách cùng uống rượu cần, thưởng thức các món ăn truyền thống.

Già làng dẫn đầu đoàn thanh niên nam nữ và các em nhỏ nhảy múa, hát hò theo nhịp trống, tiếng chiêng rộn rã. Mọi người cùng vừa nhảy múa vừa rót rượu cần mời nhau, tạo nên không khí náo nhiệt, tràn ngập niềm vui của một mùa màng sung túc, no ấm. Tối đến, dân làng tiếp tục nhảy múa xung quanh đống lửa lớn trước khi trở về nhà để thực hiện nghi lễ cúng riêng cho gia đình mình.