Hát tuồng bội, sức sống từ cội nguồn

Tài sản văn hóa tinh thần

Nghệ thuật hát tuồng bội được hình thành từ khá sớm. Trên cơ sở nền nghệ thuật ca-múa-nhạc và trò diễn phát triển, bộ môn nghệ thuật sân khấu tuồng đã manh nha hình thành từ thời Trần, rồi phát triển dần lên và hưng thịnh dưới thời Nguyễn.

Hát tuồng bội xã Bố Trạch là loại hình nghệ thuật không thể thiếu trong những dịp lễ, Tết tại địa phương - Ảnh: P.V

Đến thế kỷ XVI, XVII, thời kỳ Trịnh-Nguyễn phân tranh, tuồng đã theo Đào Duy Từ vào Nam. Năm Canh Ngọ 1630, Đào Duy Từ chủ xướng việc thiết kế và chỉ đạo xây dựng 2 công trình phòng thủ quan trọng là lũy Trường Dục ở huyện Phong Lộc, tỉnh Quảng Bình (cũ) và lũy Thầy từ cửa sông Nhật Lệ đến núi Đầu Mâu. Để động viên binh lính trong việc giữ yên bờ cõi phía Bắc (bờ Nam sông Gianh thuộc địa bàn phủ Quảng Bình lúc bấy giờ), Đào Duy Từ đã biên đạo một số điệu múa, khởi thảo tuồng Sơn Hậu để tập luyện và biểu diễn.

Ông Trần Xuân Định, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tuồng bội Khương Hà (xã Bố Trạch) cho biết, theo các cụ cao niên xã Bố Trạch kể lại, chính Đào Duy Từ là người “đặt nền móng” cho nghệ thuật hát tuồng bội ở xã Bố Trạch, xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVI. Khi Quảng Bình (cũ) là vùng biên viễn của Đàng Trong, quân lính Đàng Trong ra trấn giữ biên ải dọc sông Gianh, sông Son đã mang theo Hát Tuồng Bội để diễn cho nhau xem. Vì mê tuồng, người dân các làng quê dọc sông Gianh, sông Son, trong đó có người dân xã Bố Trạch, đã học theo và từ đó cải biến để hình thành nghệ thuật hát tuồng bội như bây giờ.

Qua bao thăng trầm của thời gian, những đội tuồng của các làng khác đã mai một dần, nhưng trên quê hương Bố Trạch, tiếng trống tuồng vẫn vang lên giục giã, rộn ràng giữa những đêm xuân hay mỗi khi làng có hội. Với niềm đam mê nghệ thuật hát tuồng, trải qua 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, giữa bom đạn ác liệt, người dân Bố Trạch đã khắc phục mọi khó khăn để bảo vệ, lưu truyền các tích tuồng cổ, gìn giữ đến ngày nay.

Hoạt động của Câu lạc bộ Tuồng bội Khương Hà luôn được duy trì đều đặn - Ảnh: Hà Vy

Ngoài các tích cũ, như: Thoại Khanh-Châu Tuấn, Lưu Bình-Dương Lễ, Trưng Trắc-Trưng Nhị…, hiện nay, các nghệ nhân Hát tuồng bội Bố Trạch còn luyện tập thêm các vở tuồng mới, như: Ông già cõng vợ đi xem hội, Hồ Nguyệt cô hóa cáo, Đào Tam xuân đệ cờ… Hát tuồng bội đóng vai trò rất quan trọng trong lễ hội cúng đình ở xã Bố Trạch, thể hiện tâm tư, nguyện vọng của người dân, cầu cho mưa thuận gió hòa, giúp con người có niềm tin vượt qua những khó khăn trong cuộc sống, trước thiên nhiên.

Theo ông Trần Xuân Định, hát tuồng bội là tài sản văn hóa tinh thần đặc sắc của người dân Bố Trạch, đã đi vào lễ hội dân gian, thường được biểu diễn tại kỳ lễ, Tết, ngày rằm hay trong hội thượng điền và hạ điền. Thông qua cách thức biểu diễn, ngôn từ, hát tuồng bội giúp con người xây dựng tinh thần hướng thiện, hun đúc tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc. Đây vừa là hình thức chuyển tải bản sắc văn hóa, vừa là nhu cầu hưởng thụ văn hóa, đồng thời, ôn cố tri tân, giáo dục thế hệ trẻ truyền thống văn hóa dân tộc.

Gìn giữ, phát huy giá trị di sản

Nghệ thuật hát tuồng bội có sức sống mãnh liệt tại mảnh đất Bố Trạch. Đến nay, hát tuồng bội không chỉ đơn thuần là niềm đam mê nghệ thuật của người dân xã Bố Trạch mà đã trở thành giá trị văn hóa đặc sắc, làm nên cốt cách con người nơi đây. Trải qua hàng trăm năm, loại hình nghệ thuật này được Nhân dân Bố Trạch yêu mến, trở thành tài sản tinh thần quý báu, là điểm nhấn văn hóa, nơi quy tụ tâm thức cộng đồng với vẻ đẹp của văn hóa tinh thần, văn hóa nghệ thuật dân gian.

Với những giá trị đó, ngày 10/12/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có quyết định công nhận hát tuồng bội xã Hưng Trạch cũ (nay là xã Bố Trạch) là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là niềm vui, vinh dự lớn của người dân xã Bố Trạch. Để gìn giữ và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể hát tuồng bội, thời gian qua, công tác bảo tồn đã được xã Bố Trạch triển khai bằng việc truyền dạy trong trường học.

Em Phạm Lê Mai Hiền, học sinh lớp 12A1, Trường THPT Lê Quý Đôn chia sẻ: “Nhờ sự truyền dạy của các nghệ nhân trong Câu lạc bộ Tuồng bội Khương Hà, chúng em được hiểu hơn về nét đặc sắc của loại hình nghệ thuật này. Bên cạnh đó, chúng em cũng đã học hỏi được cách hát tuồng bội cơ bản và biểu diễn ở một số nơi. Chúng em rất tự hào khi quê hương Quảng Trị có những Di sản văn hóa phi vật thể giá trị như hiện nay”.

Việc truyền dạy cho các em học sinh góp phần gìn giữ, phát huy loại hình nghệ thuật hát tuồng bội ở xã Bố Trạch - Ảnh: P.V  

Bà Lê Thị Thu Huyền, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội, UBND xã Bố Trạch cho biết, ngay sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã Bố Trạch xác định việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương là một trong những nền tảng quan trọng để tăng cường sự gắn kết, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân; đồng thời góp phần lan tỏa, quảng bá những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương đến đông đảo người dân và du khách.

UBND xã Bố Trạch đã chú trọng công tác quảng bá, trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống của quê hương, trong đó đặc biệt quan tâm đến Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia về nghệ thuật trình diễn dân gian hát tuồng bội.

Thời gian qua, UBND xã đã tổ chức và phối hợp tổ chức nhiều chương trình văn hóa, văn nghệ, trong đó đưa nghệ thuật hát tuồng bội vào biểu diễn nhằm tạo không gian để di sản được hiện diện thường xuyên trong đời sống; từng bước quảng bá rộng rãi, tạo sự quan tâm, yêu thích đối với du khách và cộng đồng. Bên cạnh đó, công tác truyền dạy cho thế hệ trẻ được xã đặc biệt chú trọng.

Phòng Văn hóa-Xã hội đã tham mưu UBND xã chỉ đạo các cơ sở giáo dục đưa các loại hình văn hóa truyền thống vào chương trình giáo dục địa phương, các hoạt động trải nghiệm. Từ đó, tạo điều kiện để học sinh được tiếp cận, tìm hiểu và trực tiếp thực hành các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có nghệ thuật hát tuồng bội.

Cùng với đó, công tác đầu tư, hỗ trợ hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị tuồng bội cũng được UBND xã quan tâm. Xã đã bố trí kinh phí hỗ trợ Câu lạc bộ Tuồng bội Khương Hà có điều kiện duy trì hoạt động, tập luyện; hỗ trợ khôi phục Đội Tuồng Cổ Giang... Đây là những việc làm thiết thực nhằm duy trì lực lượng thực hành di sản, tạo môi trường để nghệ nhân, diễn viên và thế hệ trẻ tiếp tục gắn bó với nghệ thuật tuồng bội.