Nhà điêu khắc Vũ Công Trí: "Làm mới màu dân tộc bằng ngôn ngữ tạo hình”

Chúc mừng anh vừa giành giải B (không có giải A) tại Triển lãm Mỹ thuật khu vực II Đồng bằng sông Hồng lần thứ 30. Được biết đó chỉ là một trong nhiều giải thưởng của anh trong những năm qua, anh có thể chia sẻ về những tác phẩm mà mình tâm đắc?

Nhà điêu khắc Vũ Công Trí: Tôi vừa đoạt giải với tác phẩm điêu khắc “Thế giới lưỡng cư” lấy cảm hứng từ thiên nhiên và con người. Thiên nhiên đối với tôi vừa gần gũi vừa bí ẩn, càng quan sát càng thấy thế giới tự nhiên chứa đựng rất nhiều câu chuyện về sự sống, sự thích nghi, sinh tồn và biến đổi. Tôi vốn thích những sinh vật có khả năng tồn tại ở nhiều môi trường bởi nó khiến tôi liên tưởng đến con người. Chúng ta cũng luôn phải thích nghi với những hoàn cảnh khác nhau, chuyển đổi giữa nhiều trạng thái của đời sống.

Nhà điêu khắc Vũ Công Trí bên tác phẩm "Sâu bướm".

Xã hội càng thay đổi nhanh thì khả năng thích ứng của con người càng trở nên quan trọng. Vì vậy, “Thế giới lưỡng cư” không đơn thuần kể chuyện về ếch, nhái hay những sinh vật sống được ở cả môi trường nước và trên cạn mà thông qua ngôn ngữ tạo hình, tôi muốn đưa vào đó bóng dáng con người, những suy tư về đời sống nhân sinh, nhất là sự thích nghi và sinh tồn. Vào tháng 7/2026, tác phẩm điêu khắc “Thế giới lưỡng cư” được trao giải C Giải thưởng Mỹ thuật tỉnh Bắc Ninh.

Trước đó, tác phẩm điêu khắc gỗ “Vườn nhiệt đới” cũng khắc họa thế giới thiên nhiên miền nhiệt đới sinh động hòa quyện cùng nhịp sống của con người. Từ những mầm cây, sắc hoa, côn trùng đến rắn, rết, kỳ đà, tắc kè… đều gợi một câu chuyện về sinh trưởng, biến đổi, tồn tại và tàn lụi. Qua đó, tôi muốn nói về sự sống, về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Tác phẩm được trao giải Ba Giải thưởng Mỹ thuật toàn quốc và giải A tại Triển lãm Mỹ thuật 15 tỉnh khu vực III Tây Bắc - Việt Bắc năm 2023.

Trong quá trình làm nghề, tôi có hơn 20 tác phẩm giành giải cao ở các triển lãm mỹ thuật trong tỉnh, khu vực và toàn quốc. Đồng thời nhiều tác phẩm phù điêu chất liệu đồng gò được đánh giá cao. Một số bức như “Chiến tranh đã qua”, “Sông Thương 1972”… được lưu giữ tại các bảo tàng, hiện diện ở một số không gian công cộng. Đó là sự khích lệ, động viên tôi thêm tin tưởng vào hướng đi đã lựa chọn.

Mọi người vẫn nói anh là “con nhà nòi”, phải chăng gia đình chính là môi trường đầu tiên nuôi dưỡng tình yêu mỹ thuật trong anh?

Nhà điêu khắc Vũ Công Trí: Bố tôi là nhà điêu khắc, nhà thơ Anh Vũ, mẹ là họa sĩ Nguyễn Thị Phụng. Từ nhỏ tôi đã sống giữa sách, hội họa, điêu khắc và khu vườn xanh tươi của gia đình, nơi bố mẹ tôi thường xuyên gặp gỡ, đàm đạo về nghệ thuật với các văn nghệ sĩ. Không gian đó tạo cho tôi một vốn văn hóa và tình yêu với nghệ thuật.

"Tôi luôn coi trọng việc học, học từ thiên nhiên, văn hóa, những người đi trước, đồng nghiệp, học trò và cả những thất bại của chính mình. Từ đó để hành trình sáng tạo không ngừng được bồi đắp, mở rộng và tìm thấy những điều mới mẻ trong nghệ thuật" - Nhà điêu khắc Vũ Công Trí.

Tuy vậy thời trẻ, tôi không nghĩ mình sẽ theo nghề của bố mẹ. Tôi từng học Luật nhưng rồi cơ duyên đưa tôi trở lại với mỹ thuật và tiếp tục học Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Càng học, tôi càng nhận ra phía sau mỗi tác phẩm là một thế giới rộng lớn và càng miệt mài, say mê tìm hiểu rồi gắn bó lúc nào không hay. Gia đình cho tôi môi trường, tình yêu và sự đồng điệu với nghệ thuật nhưng để vững vàng với lựa chọn của mình, tôi phải tự học, lao động và tự tìm tiếng nói của mình.

Anh được đào tạo bài bản về điêu khắc và lựa chọn đồng gò làm chất liệu sáng tác chủ đạo, một hướng đi đã góp phần tạo nên dấu ấn riêng trong hành trình nghệ thuật của mình. Vậy điều gì ở loại hình này khiến anh say mê, khám phá và gắn bó như vậy?

Nhà điêu khắc Vũ Công Trí: Tôi đặc biệt thích gò đồng vì nó vừa có tính điêu khắc, vừa có tính hội họa. Tấm đồng vốn cứng, lạnh nhưng khi được tạo tác lại thể hiện được độ mềm, độ sâu, những vùng sáng tối rất thú vị. Mỗi lần tác động vào chất liệu là một lần người nghệ sĩ phải cân nhắc kỹ lưỡng để tạo ra hình dáng tác phẩm như ý tưởng.

Điêu khắc không phải cuộc chơi của cảm hứng nhất thời, mỗi tác phẩm đều phải mất hàng tháng thực hiện, chưa kể thời gian ấp ủ ý tưởng. Nhiều lúc tôi ngồi hàng giờ để suy nghĩ về một hình khối, có lúc lại loay hoay cả buổi để xử lý một chi tiết. Nhưng tôi thích sự vất vả đó bởi được đắm mình thật lâu với tác phẩm. Ý tưởng ban đầu có thể rất khác với tác phẩm cuối cùng, trong quá trình làm, chất liệu “nói” với mình, buộc mình thay đổi, tiết chế hoặc phát triển thêm để tác phẩm hoàn thiện.

Anh có nhiều tác phẩm đoạt giải thưởng cao, được nhiều nhà sưu tập quan tâm, mua tác phẩm ngay tại triển lãm. Vậy thị trường nghệ thuật có tác động đến quá trình anh sáng tác?

Nhà điêu khắc Vũ Công Trí: Tôi không phủ nhận giá trị của thị trường. “Cơm áo không đùa với khách thơ”, nghệ sĩ cũng phải lo cho cuộc sống và việc tác phẩm đến tay người yêu nghệ thuật là điều đáng mừng. Nhưng với tôi, thị trường không quyết định nội dung sáng tác.

Tác phẩm "Thế giới lưỡng cư" của nhà điêu khắc Vũ Công Trí đoạt nhiều giải thưởng mỹ thuật cấp tỉnh và khu vực.

Một tác phẩm hoàn thành là biết bao tâm sức, thời gian của người nghệ sĩ được kết tinh trong đó. Mình sống với tác phẩm từ khi chỉ là một ý tưởng mơ hồ, rồi ấp ủ, phác thảo, thử nghiệm, sửa chữa… đến khi hoàn thiện. Người nghệ sĩ phải biết đâu là giới hạn để không vì cơm áo mà đánh mất lý do ban đầu khiến mình bước vào nghệ thuật.

Trong một số bài viết trên tạp chí của ngành, anh chia sẻ về tranh Đông Hồ, “màu dân tộc” và sự giao thoa văn hóa, vậy anh thể hiện màu dân tộc đó trong tác phẩm của mình như thế nào? Theo anh, nghệ thuật đương đại làm thế nào để giữ được “căn cước Việt” mà không rơi vào lối biểu đạt cũ?

Nhà điêu khắc Vũ Công Trí: Tôi không nghĩ bản sắc dân tộc phải được biểu hiện bằng cách đưa thật nhiều hình ảnh quen thuộc vào tác phẩm. Đâu phải tác phẩm cứ có trống đồng, hoa văn cổ, đình làng hay một hình tượng dân gian nào đó mới mang bản sắc Việt. Văn hóa luôn vận động. Văn hóa Việt Nam trong lịch sử cũng luôn giao lưu, tiếp biến với nhiều nền văn hóa. Điều quan trọng là sau quá trình tiếp nhận ấy, chúng ta vẫn giữ được những giá trị cốt lõi và tạo ra được nét riêng của mình.

Với tôi, “màu dân tộc” không nằm ở vài màu sắc hay hình thức nhận diện bên ngoài mà trong cách chúng ta cảm nhận con người, thiên nhiên, quê hương, cộng đồng, trong lòng nhân ái, tinh thần nhân văn và tình yêu đất nước. Có khi chỉ một cách xử lý hình khối, một nhịp điệu, một cảm xúc trước thiên nhiên hay một suy nghĩ về con người cũng thể hiện được bản sắc Việt.

Bên cạnh sáng tác thì công việc chính của anh là giảng dạy mỹ thuật, anh muốn truyền đạt điều gì với học trò của mình?

Nhà điêu khắc Vũ Công Trí: Tôi cho rằng dạy mỹ thuật không chỉ là dạy học sinh biết vẽ một bức tranh mà quan trọng hơn là giúp các em biết quan sát, biết đặt câu hỏi và biết cảm nhận cái đẹp. Ở trường, chuyên ngành tôi giảng dạy là hội họa nhưng có nhiều học sinh yêu thích điêu khắc nên tôi hướng dẫn thêm. Khi các em được trực tiếp làm với đất, gỗ, đồng, được tự tay tạo hình, các em có những khám phá rất thú vị. Nhiều em tiến bộ nhanh và đạt thành tích tốt tại các cuộc thi mỹ thuật trong tỉnh và toàn quốc.

Tôi luôn nói với học sinh rằng năng khiếu chỉ là điểm khởi đầu, muốn tiến xa phải tìm tòi, học hỏi và dành tâm huyết, sức lực cho lĩnh vực mình chọn. Bản thân tôi luôn coi trọng việc học tập suốt đời và xác định mình vẫn tiếp tục gắn bó với đam mê của mình trong tâm thế của một người học: Học từ thiên nhiên, văn hóa, những người đi trước, đồng nghiệp, học trò và cả những thất bại của chính mình. Từ đó để hành trình sáng tạo không ngừng được bồi đắp, mở rộng và tìm thấy những điều mới mẻ trong nghệ thuật.

Xin trân trọng cảm ơn anh!