Hé lộ hồ sơ hạt nhân của Iran giữa lúc chiến sự: Thực lực và giới hạn

Trong động thái khiến cả thế giới sững sờ, Mỹ và Israel từ ngày 28/2 phát động chiến dịch quân sự quy mô chưa từng có chống lại Iran, nhắm mục tiêu vào các cơ sở quốc phòng, tình báo cũng như nơi tập trung các quan chức cấp cao và tướng lĩnh quân đội.

Nguyên nhân được Washington và Tel Aviv đưa ra là nhằm ngăn nguy cơ Iran khởi động lại chương trình hạt nhân nhằm chế tạo vũ khí nguyên tử cũng như ngăn khả năng Iran phát triển tên lửa tầm xa có thể vươn tới lãnh thổ Mỹ.

Tòa nhà đài truyền hình nhà nước của Iran ở Tehran bị phá hủy ngày 1/3. Ảnh: Reuters

Giới quan sát đánh giá, dù đạt được một số bước tiến trong việc phát triển năng lực hạt nhân, khả năng Iran sớm có thể chế tạo bom nguyên tử là câu hỏi còn bỏ ngỏ.

Iran bắt đầu theo đuổi năng lực hạt nhân mà họ khẳng định là vì mục đích hòa bình từ thập niên 1970. Khi chương trình này gây lo ngại cho cộng đồng quốc tế trong thế kỷ 21, các cường quốc đã dùng các lệnh trừng phạt nhằm gây sức ép buộc Iran đàm phán.

Năm 2015, dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama, nhóm P5+1 (Mỹ, Trung Quốc, Nga, Anh, Pháp và Đức) đã ký thỏa thuận mang tên Kế hoạch Hành động toàn diện chung (JCPOA) với Iran, trong đó, Tehran chấp nhận hạn chế đáng kể chương trình hạt nhân để được nới lỏng trừng phạt và bán dầu mỏ ra nước ngoài.

Nội dung chính của JCPOA quy định việc làm giàu uranium của Iran bị giới hạn ở mức tối đa là 3,67%, vừa đủ để sản xuất năng lượng hạt nhân hòa bình và thấp hơn nhiều so với mức 90% để chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt. Văn kiện này cũng cho phép Tehran dự trữ không quá 300kg uranium làm giàu ở độ tinh khiết thấp đến năm 2031.

Tuy nhiên, bước ngoặt xảy ra từ 2018 khi Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên, quyết định rút Mỹ khỏi JCPOA vì cho rằng nó không hiệu quả; sau đó khởi động chiến dịch cô lập Iran toàn diện về kinh tế và chính trị.

Máy li tâm làm giàu uranium bên trong một cơ sở hạt nhân của Iran. Ảnh: AEOI

Suốt 8 năm qua, các cuộc thương lượng nhằm cứu vãn JCPOA hoặc đạt một thỏa thuận mới thay thế đều không mang lại kết quả; còn Iran quyết định tăng cấp độ uranium làm giàu lần lượt lên 20% rồi 60%, phản ánh năng lực công nghệ cao của Iran.

Theo các nhà khoa học, uranium được khai thác trong tự nhiên, song không phải uranium nào cũng làm được nhiên liệu hạt nhân. Chỉ có đồng vị uranium-235 mới có thể được dùng để cung cấp năng lượng cho các lò phản ứng và chế tạo bom, nhưng nó chỉ chiếm khoảng 0,7% trong số uranium được khai thác.

Làm giàu uranium là quá trình cô đặc đồng vị uranium-235 lên mức cao hơn nhờ sử dụng các máy ly tâm công nghệ cao. Uranium được coi là làm giàu ở cấp độ thấp nếu tỷ lệ tinh khiết của nó từ hơn 0,7% đến 20%. Uranium làm giàu ở cấp độ cao nếu tỷ lệ đồng vị uranium-235 trong nó vượt ngưỡng 20%.

Để chế tạo bom hạt nhân, uranium cần làm giàu ở độ tinh khiết trên 90%. Về mặt kỹ thuật, khoảng cách công nghệ để nâng mức làm giàu từ 60% lên 90% không quá lớn. Trong một báo cáo do Tổ chức Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đăng tải, để sản xuất một đầu đạn hạt nhân cần 8kg plutonium hoặc 25kg uranium độ tinh khiết từ 90% trở lên.

Số liệu mới nhất của IAEA chỉ ra rằng, sau nhiều năm làm giàu uranium vượt ngưỡng JCPOA, Iran hiện sở hữu khoảng 440,9 kg uranium độ tinh khiết 60%.

Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi mới đây nói với giới truyền thông rằng, kho dự trữ uranium nói trên có thể cho phép Iran chế tạo tới 10 quả bom hạt nhân nếu nước này quyết định vũ khí hóa chương trình hạt nhân của mình. Tuy nhiên, ông Grossi cũng nhấn mạnh rằng, điều đó không có nghĩa là Iran đã thực sự sở hữu vũ khí hạt nhân.

Trên thực tế, sau khi Mỹ và Israel mở chiến dịch tấn công các cơ sở hạt nhân chính của Iran là Natanz, Fordo và Isfahan hồi mùa Hè năm ngoái, hầu hết các cơ sở này bị hư hại nghiêm trọng, thậm chí không thể hoạt động do bị vùi lấp trong lớp đất đá rất dày.

Cơ sở Isfahan của Iran chịu thiệt hại nặng sau đợt tập kích năm ngoái. Ảnh: Times of Israel

Hiện nay, hầu hết lượng uranium mà Iran đã làm giàu được cho là vẫn còn nằm sâu dưới lòng đất ở các cơ sở đó (nhiều nhất là ở Isfahan) và chưa có dấu hiệu cho thấy Iran đào bới chúng để tiếp tục làm giàu lên 90%, khiến việc Iran chế tạo bom "trong vòng vài ngày" như lo ngại của Mỹ là điều không thể, New York Times bình luận.

Bên cạnh đó, chưa có dấu hiệu cho thấy Iran tìm cách chế tạo cơ chế kích nổ hạt nhân và khả năng thu nhỏ bom để đưa nó lên tên lửa. Bloomberg đánh giá, để tấn công mục tiêu ở xa, Iran cần một đầu đạn đủ nhỏ, đủ tin cậy để gắn lên một trong những tên lửa đạn đạo mà Tehran sở hữu.

Tính đến nay, Iran chưa tiến hành các cuộc thử nghiệm nào cho thấy họ biết cách chế tạo đầu đạn hạt nhân. Dữ liệu của tình báo Mỹ chỉ ra rằng, từ 2003, Iran đã không tiếp tục nghiên cứu công nghệ đó nữa. Ước tính thời gian Iran cần để sở hữu công nghệ đầu đạn hạt nhân là từ 4 tháng đến hai năm.

Trong cuộc phỏng vấn được CBSNews phát sóng cách đây hai tuần, khi được hỏi liệu IAEA có thấy bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy Iran hiện đang nỗ lực phát triển năng lực vũ khí hạt nhân hay không, Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi đã trả lời: Không.

Nguyễn Phùng