Hệ lụy từ những nơi ô nhiễm nhất hành tinh

Khói mù dày đặc bao phủ Howrah, bang Tây Bengal (Ấn Độ), tháng 1/2026. Ảnh: Bloomberg

Theo đài Al Jazeera, hàng triệu cư dân Loni, thành phố thuộc bang Uttar Pradesh sát thủ đô New Delhi của Ấn Độ - sống trong bầu không khí chứa lượng bụi mịn cao hơn gấp hơn 22 lần mức an toàn. Đáng chú ý, nơi đây vừa được IQAir xếp hạng là thành phố ô nhiễm không khí nhất thế giới năm 2025. Đứng ngay sau Loni là Hotan - một đô thị hẻo lánh thuộc vùng Tân Cương, tây bắc Trung Quốc - với mức PM2.5 trung bình 109,6 microgam/m3.

Ở cấp độ quốc gia, Pakistan dẫn đầu bảng xếp hạng ô nhiễm toàn cầu với mức PM2.5 trung bình 67,3 microgam/m3 - gấp 13 lần ngưỡng khuyến cáo của WHO. Tiếp theo là Bangladesh với 66,1 microgam/m3 và Tajikistan với 57,3 microgam/m3. Ấn Độ xếp thứ sáu với 48,9 microgam/m3, nhưng lại là quốc gia có mật độ thành phố ô nhiễm cao nhất, chiếm 3 trong 4 vị trí đứng đầu danh sách.

Theo Bloomberg, tại Diễn đàn Kinh tế thế giới ở Davos tháng 1/2026, cựu quan chức cấp cao Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) Gita Gopinath cảnh báo ô nhiễm không khí đang đặt ra rủi ro cho nền kinh tế Ấn Độ còn nghiêm trọng hơn thuế quan thương mại. Cũng theo Bloomberg, ô nhiễm không khí ngoài trời đã cướp đi sinh mạng 5,7 triệu người năm 2020; Ngân hàng Thế giới ước tính thiệt hại kinh tế toàn cầu lên tới 4,5-6,1 nghìn tỷ USD mỗi năm - tương đương 6,5% GDP thế giới.

Năm 2025, cháy rừng do biến đổi khí hậu trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến chất lượng không khí toàn cầu suy giảm. Theo IQAir, nạn đốt sinh khối ở mức kỷ lục tại châu Âu và Canada đã thải ra khoảng 1.380 megaton carbon vào khí quyển. Riêng Canada, mức PM2.5 trung bình tăng 10%, kéo tỷ lệ thành phố đạt chuẩn WHO giảm từ 29% xuống 23%. Hàn Quốc cũng trải qua những trận cháy rừng lịch sử từ tháng 3 đến tháng 5, thiêu rụi khoảng 43.000 mẫu Anh đất rừng.

Song song đó là mối lo âm thầm hơn: lỗ hổng dữ liệu. Tháng 3/2025, Mỹ đột ngột đóng cửa chương trình giám sát không khí toàn cầu thu thập số liệu từ các đại sứ quán và lãnh sự quán trên khắp thế giới, với lý do cắt giảm ngân sách. Hệ quả là hàng loạt quốc gia như Burundi, Turkmenistan và Togo biến mất khỏi báo cáo năm nay. Chad - quốc gia ô nhiễm nhất thế giới năm 2024 - tụt xuống hạng tư với mức 53,6 microgam/m3. Bà Christi Chester Schroeder, tác giả chính của báo cáo IQAir, thừa nhận với Al Jazeera: “Việc mất dữ liệu vào tháng 3 khiến mức PM2.5 tại Chad trông như đã giảm đáng kể, nhưng thực tế chúng tôi không biết điều gì đang xảy ra ở đó”.

Dẫu vậy, bức tranh không hoàn toàn u ám. Năm 2025, có 75 quốc gia ghi nhận mức PM2.5 thấp hơn năm trước. Indonesia - quốc gia có mức ô nhiễm cao nhất Đông Nam Á - cải thiện tới 16% nhờ điều kiện thời tiết La Ninã thuận lợi. Tổng cộng 13 quốc gia và vùng lãnh thổ duy trì mức PM2.5 dưới chuẩn WHO - gần gấp đôi con số 7 của năm 2024. Đó là tín hiệu nhỏ, nhưng đủ để thấy rằng thay đổi là có thể - nếu có ý chí chính trị và dữ liệu đủ tin cậy để hành động.

TRẦN ĐẮC LUÂN