HealthBridge Vietnam: Việt Nam nên tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá

Bao bì thuốc lá không chỉ là vỏ sản phẩm, mà là công cụ cảnh báo sức khỏe

Theo Tổ chức HealthBridge Vietnam, bao bì sản phẩm thuốc lá là một trong những biện pháp kiểm soát thuốc lá có chi phí hiệu quả cao để truyền tải tác hại của khói thuốc tới người sử dụng.

HealthBridge Vietnam dẫn lại Điều 11 của Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá của Tổ chức Y tế thế giới (WHO FCTC), trong đó nhấn mạnh bao bì và nhãn thuốc lá không được quảng bá sản phẩm bằng các phương thức sai sự thật, gây hiểu lầm hoặc lừa dối; đồng thời phải in cảnh báo sức khỏe mô tả tác hại của việc sử dụng thuốc lá. Đây là một công cụ tác động trực tiếp vì người hút thuốc tiếp xúc với bao thuốc hằng ngày với tần suất rất cao. Ước tính, một người hút lấy bao thuốc ra khoảng 20 lần/ngày, tương đương 7.300 lần/năm. Những hình ảnh và thông điệp cảnh báo vì thế có thể góp phần tăng nhận thức về tác hại sức khỏe, giảm sức hấp dẫn của vỏ bao thuốc, từ đó hạn chế hành vi sử dụng thuốc lá.

Để cảnh báo sức khỏe phát huy hiệu quả, cảnh báo phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, được sử dụng luân phiên, đủ lớn, rõ ràng, dễ nhìn, dễ đọc, được in ở cả mặt chính trước và mặt chính sau của bao bì, và phải chiếm ít nhất 50% diện tích bề mặt vỏ bao thuốc. Theo HealthBridge Vietnam, hiệu quả cảnh báo tăng đáng kể nếu diện tích cảnh báo lớn hơn, có hình ảnh kèm theo và được thay đổi luân phiên theo chu kỳ hàng năm hoặc hai năm một lần.

Từ góc nhìn này, HealthBridge Vietnam cho rằng, bao bì thuốc lá không còn chỉ là nơi thể hiện tên thương hiệu hay thiết kế thương mại. Nó trở thành một “điểm chạm” quan trọng trong chính sách y tế công cộng, nơi mỗi hình ảnh, mỗi dòng chữ cảnh báo đều có thể ảnh hưởng đến quyết định hút hay bỏ thuốc của người sử dụng.

Nhiều nước mở rộng diện tích in cảnh báo, Việt Nam vẫn ở nhóm thấp

Từ tổng hợp kinh nghiệm quốc tế, HealthBridge Vietnam cho biết hiện có 140 quốc gia và vùng lãnh thổ quy định in nhãn cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Canada là quốc gia đầu tiên triển khai cảnh báo bằng hình ảnh từ năm 2001. Ngày càng nhiều nước mở rộng diện tích in cảnh báo, đồng thời luân phiên thay đổi mẫu cảnh báo sức khỏe để duy trì hiệu quả truyền thông.

Theo tài liệu, trong số 140 quốc gia và vùng lãnh thổ nói trên, có 130 nơi quy định diện tích cảnh báo tối thiểu 50% ở cả mặt trước và mặt sau theo quy định của Công ước Khung FCTC. Trong đó, 77 quốc gia/vùng lãnh thổ quy định diện tích tối thiểu 65%; 25 quốc gia/vùng lãnh thổ quy định tối thiểu 75%; và 11 quốc gia/vùng lãnh thổ quy định diện tích cảnh báo tối thiểu 85%.

Bao bì thuốc lá tiêu chuẩn và cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh tại ASEAN, trong đó Việt Nam nằm trong số 3 quốc gia có diện tích cảnh báo thấp nhất khu vực. (Ảnh: HealthBridge Vietnam).

Ở khu vực ASEAN, tất cả 10 quốc gia đều đã in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên cả mặt chính trước và sau của bao bì thuốc lá. Thái Lan, Lào, Myanmar, Singapore và Brunei là các nước dẫn đầu trong khu vực, với diện tích cảnh báo 85% ở Thái Lan và 75% ở Brunei, Lào, Myanmar, Singapore. Trong khi đó, Việt Nam nằm trong số 3 quốc gia có diện tích cảnh báo thấp nhất khu vực ASEAN. Việt Nam xếp thứ 95/140 quốc gia theo xếp hạng diện tích in cảnh báo, thuộc nhóm có thứ hạng thấp trên thế giới.

Không chỉ dừng ở cảnh báo hình ảnh lớn, nhiều quốc gia hiện đã tiến thêm một bước với bao bì tiêu chuẩn, hay còn gọi là bao bì trơn.

Theo HealthBridge Vietnam, hiện có 44 quốc gia/vùng lãnh thổ tiến tới sử dụng bao bì trơn, trong đó 27 quốc gia đã thông qua quy định; 25 quốc gia có hiệu lực từ năm 2025 và 2 quốc gia có hiệu lực từ năm 2027. Úc là quốc gia đầu tiên áp dụng từ năm 2012, tiếp đến là Pháp và Anh năm 2016. Từ năm 2018 đến nay, số quốc gia áp dụng quy định này tăng nhanh, từ 6 lên 27 quốc gia thực thi vào năm 2027. Trong ASEAN, Thái Lan, Singapore, Myanmar và Lào là những quốc gia đã áp dụng thành công bao bì trơn. Riêng Thái Lan triển khai đóng gói bao bì tiêu chuẩn/bao trơn với thuốc lá điếu từ tháng 9/2019.

HealthBridge Vietnam phân tích, các yếu tố cốt lõi của bao bì trơn gồm hình dạng, kích thước và kết cấu tiêu chuẩn chung; màu sắc đồng nhất, đơn giản; không có logo, biểu trưng hay các yếu tố quảng cáo; tên thương hiệu, tên sản phẩm và các chi tiết bắt buộc phải được thể hiện bằng kiểu chữ, màu sắc, kích cỡ chuẩn hóa. Mục tiêu là làm giảm sức hấp dẫn của sản phẩm thuốc lá, loại bỏ quảng cáo và khuyến mãi qua bao bì, ngăn thông tin gây hiểu lầm rằng có sản phẩm ít hại hơn, đồng thời tăng sự chú ý và hiệu quả của cảnh báo sức khỏe.

Một xu hướng khác cũng được HealthBridge Vietnam dẫn lại là in cảnh báo trực tiếp trên từng điếu thuốc. Theo tài liệu, hơn 30 nghiên cứu quốc tế đã cung cấp bằng chứng cho thấy cảnh báo trên từng điếu thuốc là hiệu quả. Canada là quốc gia đầu tiên thực hiện quy định này, có hiệu lực từ ngày 31/7/2024; Australia là quốc gia thứ hai, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025.

Khuyến nghị Việt Nam tăng cảnh báo lên ít nhất 85%

Đối chiếu với thực trạng trong nước, HealthBridge Vietnam cho biết cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá tại Việt Nam đã trải qua ba giai đoạn: trước năm 2008 chưa có cảnh báo; giai đoạn 2008-2013 áp dụng cảnh báo bằng chữ với diện tích 30%; từ tháng 12/2013 áp dụng cảnh báo 50% gồm cả chữ và hình ảnh, với 6 mẫu cảnh báo.

Tuy nhiên, theo tổ chức này, Việt Nam hiện có nhiều hạn chế. Trước hết là diện tích cảnh báo còn thấp, khiến Việt Nam nằm trong nhóm có thứ hạng thấp trên thế giới và thuộc nhóm thấp nhất ASEAN. Thứ hai, hình ảnh cảnh báo và diện tích cảnh báo không thay đổi trong suốt 12 năm. Thứ ba, bao bì thuốc lá vẫn bị khai thác như một công cụ quảng cáo, chẳng hạn tem thuế có thể che khuất cảnh báo, trong khi màu sắc và thiết kế bao bì vẫn được sử dụng để truyền tải thông điệp tiếp thị.

HealthBridge Vietnam cũng dẫn nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng cho thấy hiệu quả cảnh báo và tác động của cả 6 mẫu cảnh báo sức khỏe đang áp dụng tại Việt Nam đều giảm rõ rệt so với thời điểm năm 2013, khi Việt Nam bắt đầu in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh. Đặc biệt, có 3 mẫu bị đánh giá hiệu quả cảnh báo ở mức dưới trung bình và thông điệp chưa rõ ràng, gồm: “Khói thuốc lá rất có hại cho thai nhi và trẻ nhỏ”, “Hút thuốc dẫn tới cái chết từ từ và đau đớn” và “Hút thuốc gây hôi miệng và hỏng răng”.

Từ những phân tích trên, HealthBridge Vietnam khuyến nghị Việt Nam nên tăng diện tích cảnh báo sức khỏe theo thực hành tốt trong khu vực và trên thế giới, ít nhất 85% diện tích vỏ bao thuốc lá; tiến tới áp dụng bao bì tiêu chuẩn/bao bì trơn; thực hiện luân phiên mẫu cảnh báo để tăng hiệu quả cảnh báo; tăng cường thông tin, truyền thông để doanh nghiệp tuân thủ sau khi chính sách được ban hành; nâng cao năng lực cho lực lượng thực thi pháp luật; đồng thời thường xuyên theo dõi, đánh giá việc thực hiện và tuân thủ pháp luật.