Hiểm họa từ 'ma trận' hàng giả trên sàn thương mại điện tử: Bài 3: Nguồn hàng giả đến từ đâu?

Từ sản xuất tại chỗ đến đường mòn biên giới

Từ video viral thu hút gần 10 triệu lượt xem về một phụ nữ đứng trước dây chuyền sản xuất, tuyên bố bán quần áo thể thao "từ cùng nhà máy" sản xuất hàng chính hãng với giá chỉ vài đôla, cho thấy việc hiểu nguồn gốc của hàng giả là điều kiện tiên quyết để đối phó. Ở Việt Nam hiện nay, nguồn gốc hàng giả đến từ 2 hướng: sản xuất trong nước (như vụ nhớt giả tại Quận 12 cũ) và nhập khẩu qua biên giới, khi ngày càng phụ thuộc vào kênh chuyển phát nhanh, logistics thương mại điện tử xuyên biên giới.

Trường hợp nhớt giả ở Quận 12 (cũ) là minh chứng rõ nhất cho xu hướng sản xuất hàng giả ngay trong lòng các đô thị lớn. Không cần nhà xưởng quy mô, không cần dây chuyền công nghiệp, mà chỉ một căn nhà thuê, vài thùng nguyên liệu thô và bộ tem nhãn in sẵn là đủ để vận hành "nhà máy" sản xuất hàng trăm ngàn sản phẩm. Mô hình này có lợi thế là chi phí thấp, dễ di dời và khó phát hiện vì không để lại dấu vết vật lý rõ ràng như nhà xưởng truyền thống. Trong các lĩnh vực khác, quy mô còn lớn hơn.

Cũng trong năm 2025, cơ quan chức năng phát hiện 35.000 sản phẩm quần áo giả mạo nhãn hiệu được sản xuất và tập kết tại Hà Nội; chuỗi cơ sở tại Sài Gòn Square bị kiểm tra đột xuất; gần 2.000 sản phẩm thời trang hàng hiệu giả tại một công ty ở Đan Phượng (Hà Nội) với tổng giá trị ước tính hơn 1,7 tỷ đồng, theo số liệu tại Hội nghị tổng kết Quản lý thị trường năm 2025.

Lực lượng chức năng kiểm đếm tang vật

Phần lớn hàng giả sản xuất trong nước tập trung vào các mặt hàng tiêu dùng có nhu cầu cao, dễ làm giả về ngoại quan và có biên lợi nhuận lớn: dầu nhớt, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thời trang thể thao. Điểm chung là tất cả đều tìm đến sàn thương mại điện tử như kênh phân phối chính - không phải vì sàn dễ dãi hơn kênh truyền thống, mà vì sàn cho phép tiêu thụ ở quy mô và địa lý không giới hạn.

Song song với sản xuất nội địa, một lượng lớn hàng giả vẫn được nhập khẩu qua biên giới. Theo số liệu từ Cục Hải quan, trong 4 tháng đầu năm 2026, lực lượng Hải quan đã phát hiện và xử lý 23 vụ vi phạm liên quan đến sở hữu trí tuệ, trong đó cao điểm là tháng 01 với 11 vụ. Hàng hóa vi phạm đa dạng từ thời trang cao cấp mang nhãn hiệu Dior, Louis Vuitton, Adidas, thiết bị điện tử như Apple, Seiko, đến thực phẩm và linh kiện công nghiệp, phụ tùng ôtô.

Điều đáng lo ngại nhất là sự bùng nổ của tuyến chuyển phát nhanh và bưu điện. Trong tháng 5/2026, tuyến này ghi nhận 111 vụ vi phạm, tăng 94,7% so với cùng kỳ năm 2025, với trị giá hàng hóa vi phạm ước tính 19,8 tỷ đồng. Chỉ riêng tuyến đường biển - trọng điểm tập kết hàng lậu khối lượng lớn - ghi nhận 1.130/1.902 vụ vi phạm trong tháng 5/2026, chiếm 59,4% tổng số vụ, tăng 64,7% so với cùng kỳ năm trước.

Xu hướng nhập hàng giả qua chuyển phát nhanh phản ánh thủ đoạn tinh vi của người vi phạm: thay vì vận chuyển số lượng lớn dễ bị phát hiện tại cửa khẩu, họ chia đơn hàng thành hàng trăm gói nhỏ, mỗi gói đi theo đường bưu điện hoặc chuyển phát nhanh quốc tế. Đây là những kênh có mức độ kiểm tra hải quan thấp hơn nhiều so với hàng hóa thương mại thông thường.

Mỹ phẩm nghi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Ảnh: VGP

Bản đồ nguồn hàng - nhìn từ khu vực

Để hiểu nguồn gốc hàng giả nhập khẩu vào Việt Nam thì không thể tách rời bức tranh khu vực Đông Nam Á. Nghiên cứu của tổ chức tư vấn sở hữu trí tuệ Rouse và các đánh giá từ Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đều chỉ ra rằng, phần lớn hàng giả lưu thông trong khu vực - đặc biệt tại Indonesia, Thái Lan, Philippines và Việt Nam - có nguồn gốc sản xuất từ Trung Quốc, thông qua các nền tảng như DHGate hay AliExpress ở dạng mua sỉ nhỏ lẻ, sau đó được nhập vào từng quốc gia qua hạ tầng logistics thương mại điện tử mà không có sự chặn lọc hiệu quả từ hải quan.

Mạng lưới phân phối hàng giả hiện nay không còn bó gọn trong một địa bàn hay một quốc gia. Theo phân tích của Công ty chống hàng giả MarqVision, một người bán có thể quảng cáo hàng giả trên Instagram, xử lý giao dịch qua một sàn thương mại điện tử ở Đông Nam Á và giao hàng từ kho tại Trung Quốc. Toàn bộ chuỗi này diễn ra xuyên biên giới, khai thác sự phân tách trong hệ thống thực thi pháp luật giữa các quốc gia. Đây là mạng lưới tội phạm có tổ chức, phức tạp, khai thác hệ thống thực thi bị phân mảnh, không phải những người buôn bán nhỏ lẻ.

Sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới tạo ra áp lực khổng lồ cho cơ quan Hải quan. Mỗi ngày, hàng triệu gói hàng nhỏ đổ vào Việt Nam qua các dịch vụ chuyển phát quốc tế - về mặt vật lý không thể kiểm tra từng gói. Cục Hải quan nhận ra vấn đề này và đang thúc đẩy tiếp cận dựa trên rủi ro: ưu tiên kiểm tra các lô hàng có dấu hiệu bất thường về khối lượng, giá trị khai báo hoặc xuất xứ.

Một trang Facebook bán các sản phẩm vòng bi mang nhãn hiệu SKF giả mạo bị phát hiện

Ngay sau khi Thủ tướng ban hành Công điện 38/CĐ-TTg ngày 05/5/2026 về tăng cường đấu tranh chống hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ, Cục Hải quan đã ban hành Công văn khẩn yêu cầu các đơn vị toàn ngành chủ động tạm dừng làm thủ tục đối với hàng hóa có căn cứ rõ ràng là hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ, với chỉ tiêu số vụ việc xử lý phải tăng tối thiểu 20% so với tháng 5/2025. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa đủ nguồn lực để bảo vệ thương hiệu trên không gian mạng.

Nhiều doanh nghiệp chưa đăng ký bảo hộ nhãn hiệu quốc tế, thiếu công cụ giám sát vi phạm trực tuyến, chưa đầu tư công nghệ truy xuất nguồn gốc hay xây dựng đội ngũ chuyên trách kiểm soát thương hiệu số, trong khi những kẻ làm hàng giả ngày càng có nhiều công cụ và kênh để hoạt động. Hàng giả vào Việt Nam theo nhiều con đường, nhưng chúng đều đến nơi cần đến: gian hàng trực tuyến, bưu kiện trước cửa nhà người tiêu dùng.

Nhìn vào toàn bộ chuỗi vụ việc trong năm 2025-2026, có thể thấy các đối tượng vi phạm không ngừng "nâng cấp" thủ đoạn. Bọn chúng chủ yếu sử dụng khai báo sai tình trạng pháp lý của hàng hóa, nhập khẩu hoặc quá cảnh hàng giả mạo nhãn hiệu nhằm qua mắt cơ quan chức năng.

Đặc biệt, hình thức "quá cảnh" sang nước thứ ba như đi Campuchia ngày càng được lạm dụng để che giấu bản chất hàng giả trong quá trình vận chuyển qua lãnh thổ Việt Nam. Các tuyến trọng điểm vận chuyển hàng giả gồm biên giới Việt Nam - Trung Quốc, Việt Nam - Lào và Việt Nam – Campuchia. Ngoài đường bộ, hàng giả còn được vận chuyển qua cảng biển, sân bay quốc tế, bưu chính và chuyển phát nhanh để đưa vào nội địa.