Hiện đại hóa hệ thống khảo thí để ngăn ngừa tiêu cực, gian lận thi cử

Những băn khoăn của dư luận quanh bê bối gian lận điểm thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Tuyên Quang một lần nữa đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận lại công tác khảo thí dưới góc độ dài hạn. Sau mỗi vụ việc, điều cần thiết không chỉ là làm rõ đúng, sai, xử lý nghiêm những vi phạm mà quan trọng hơn là tiếp tục hoàn thiện cơ chế để củng cố niềm tin xã hội đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT; trả lời bài toán làm thế nào để hướng tới xây dựng một hệ thống khảo thí đủ minh bạch, khách quan và đáng tin cậy hơn. PV Báo CAND đã có cuộc trò chuyện với TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo xung quanh vấn đề này.

PV: Những bê bối gian lận điểm thi tốt nghiệp THPT 2026 tại Tuyên Quang đang nhận được sự quan tâm đặc biệt của dư luận xã hội. Ông nhìn nhận thế nào về câu chuyện này?

TS Lê Viết Khuyến: Trong câu chuyện này, việc trước mắt là các cơ quan chức năng cần sớm làm rõ những vấn đề mà dư luận đang quan tâm, trên tinh thần khách quan, minh bạch và đúng quy định của pháp luật. Nếu phát hiện sai phạm thì phải xử lý nghiêm, đúng người, đúng hành vi, không có vùng cấm bởi chỉ có sự minh bạch mới củng cố được niềm tin xã hội. Bên cạnh đó, từ bê bối gian lận điểm thi môn Toán tại Tuyên Quang, dư luận xã hội cũng đặt câu hỏi về tính khách quan của kỳ thi. Điều này đòi hỏi ngành giáo dục cần nhìn lại toàn bộ hệ thống khảo thí để tiếp tục có giải pháp hoàn thiện.

Điều quan trọng hơn mà tôi muốn nhấn mạnh là không nên vì một vài vụ việc cụ thể mà phủ nhận giá trị của cả kỳ thi tốt nghiệp THPT bởi đây vẫn là kỳ thi quốc gia có ý nghĩa rất lớn, vừa đánh giá kết quả học tập của học sinh sau 12 năm phổ thông, vừa cung cấp nguồn dữ liệu quan trọng cho tuyển sinh đại học.

PV: UBND tỉnh Tuyên Quang vừa có đề xuất về việc tổ chức thi lại môn Toán đối với các thí sinh tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Ông nghĩ sao về đề xuất này?

TS Lê Viết Khuyến: Theo tôi, trong câu chuyện này, cần phân biệt rất rõ bản chất của từng tình huống. Việc tổ chức thi lại chỉ đặt ra khi lỗi thuộc về ban tổ chức và ảnh hưởng trên diện rộng đến quyền lợi của thí sinh, chẳng hạn như việc phát đề chậm, đề thi có sai sót hoặc sự cố kỹ thuật khiến thí sinh không thể hoàn thành bài thi theo đúng quy chế. Khi đó, thí sinh là người bị thiệt hại nên cần có giải pháp bảo đảm quyền lợi cho các em. Nhưng nếu sai phạm xuất phát từ hành vi gian lận của một số cá nhân, thậm chí có sự thông đồng giữa thí sinh và người làm nhiệm vụ thì bản chất hoàn toàn khác. Không thể lấy hành vi vi phạm của một nhóm người để buộc hàng trăm nghìn thí sinh trung thực phải thi lại.

Trong trường hợp của Tuyên Quang hiện nay, điều cần làm là nhanh chóng điều tra, xác minh làm rõ các vi phạm và xử lý nghiêm theo quy chế. Nếu phát hiện gian lận thì phải hủy kết quả thi của những người vi phạm, đồng thời xem xét trách nhiệm của các cá nhân liên quan. Công bằng không phải là bắt tất cả học sinh thi lại mà là xử lý đúng người, đúng hành vi và bảo vệ quyền lợi của thí sinh làm bài bằng năng lực thực chất; không được phép đánh đồng giữa thí sinh vi phạm và các thí sinh không vi phạm.

PV: Sau mỗi vụ việc tiêu cực liên quan đến thi cử, lại xuất hiện một số ý kiến đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp THPT với tuyển sinh đại học. Theo ông, đây có phải là hướng đi phù hợp trong bối cảnh hiện nay?

TS Lê Viết Khuyến: Tôi cho rằng điều cần tránh nhất lúc này là tư duy “đẽo cày giữa đường”. Cải cách giáo dục là một quá trình dài hơi, được xây dựng trên những định hướng đã được Đảng, Nhà nước xác lập trong Nghị quyết 29 - NQ/TW năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Mỗi khi xảy ra một vụ việc tiêu cực mà lại vội vàng thay đổi chính sách thì rất dễ làm gián đoạn cả tiến trình cải cách. Theo tôi, không nên quay trở lại mô hình thi cũ chỉ vì những vụ việc tiêu cực đơn lẻ. Điều cần sửa không phải là mục tiêu hay bản chất của kỳ thi mà là cách tổ chức để kỳ thi ngày càng khách quan và đáng tin cậy hơn.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay vừa có ý nghĩa xét công nhận tốt nghiệp, vừa cung cấp dữ liệu quan trọng cho tuyển sinh đại học. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế quốc tế và cũng phù hợp với điều kiện phát triển giáo dục đại học ở Việt Nam. Trong bối cảnh giáo dục đại học đã chuyển từ đào tạo tinh hoa sang đào tạo đại chúng, phần lớn các trường hoàn toàn có thể sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT để tuyển sinh. Chỉ những ngành đặc thù, có mức độ cạnh tranh cao mới cần bổ sung các hình thức đánh giá riêng như phỏng vấn, bài luận hoặc kỳ thi bổ sung.

Điều quan trọng là phải tiếp tục hoàn thiện kỳ thi tốt nghiệp THPT để kết quả của kỳ thi ngày càng có độ tin cậy cao hơn, giúp các trường đại học yên tâm sử dụng kết quả để tuyển sinh; học sinh cũng không phải chịu áp lực tham gia quá nhiều kỳ thi khác nhau chứ không phải phủ nhận vai trò của nó chỉ vì một vụ việc đơn lẻ.

Bê bối gian lận tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang cần tiếp tục được điều tra làm rõ và xử lý nghiêm các cá nhân vi phạm nhằm bảo vệ tính khách quan, công bằng của kỳ thi tốt nghiệp THPT.

PV: Từ những vụ việc bê bối gian lận trong kỳ thi tốt nghiệp THPT cho thấy, dù quy trình có chặt chẽ đến đâu nhưng nếu con người thiếu trách nhiệm hoặc cố tình vi phạm thì tiêu cực vẫn xảy ra. Theo ông, việc lựa chọn và sử dụng đội ngũ làm công tác thi cần chú trọng những yếu tố nào?

TS Lê Viết Khuyến: Tôi cho rằng, trong mọi kỳ thi, con người luôn là yếu tố quyết định. Quy chế có chặt đến đâu, công nghệ có hiện đại đến đâu thì cuối cùng vẫn phải thông qua con người để tổ chức thực hiện. Vì vậy, muốn ngăn ngừa vi phạm trước hết phải lựa chọn đúng người. Những người tham gia tổ chức kỳ thi cần đáp ứng đồng thời hai yêu cầu: Có năng lực chuyên môn, nắm vững quy chế và có phẩm chất đạo đức, tinh thần trách nhiệm cao. Bên cạnh đó, cần hạn chế tối đa những yếu tố có thể dẫn đến xung đột lợi ích. Chẳng hạn như tăng cường luân chuyển, bố trí chéo giữa các đơn vị để bảo đảm tính khách quan; những vị trí nhạy cảm phải có cơ chế giám sát nhiều tầng, không để một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ có thể tự quyết toàn bộ quy trình.

Một nguyên tắc rất quan trọng là phải xây dựng được văn hóa trách nhiệm trong đội ngũ làm công tác thi. Mỗi cán bộ cần hiểu rằng mình không chỉ thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn mà còn đang bảo vệ sự công bằng của hàng triệu thí sinh và uy tín của cả hệ thống giáo dục. Khi ý thức được trách nhiệm đó, họ sẽ thận trọng hơn trong từng khâu và kiên quyết nói không với mọi biểu hiện tiêu cực.

PV: Bên cạnh công tác nhân sự, giải pháp thường được nhắc đến sau các vụ bê bối gian lận thi là tăng cường thanh tra, giám sát hoặc siết chặt quy chế thi. Theo ông, đây có phải là giải pháp mang tính căn cơ lâu dài?

TS Lê Viết Khuyến: Theo tôi, đó là những giải pháp cần thiết nhưng chưa phải căn cơ. Thanh tra, kiểm tra hay bổ sung quy định chỉ giúp hạn chế rủi ro ở từng khâu. Trong khi đó, gốc rễ của vấn đề nằm ở chỗ hệ thống khảo thí của chúng ta vẫn còn phụ thuộc khá nhiều vào yếu tố con người. Mà ở đâu sự can thiệp của con người còn lớn thì ở đó vẫn luôn tồn tại nguy cơ phát sinh tiêu cực.

Muốn giải quyết tận gốc, phải thay đổi tư duy tổ chức kỳ thi. Thay vì tập trung vào việc “bịt” từng kẽ hở sau mỗi vụ việc, cần xây dựng một hệ thống có khả năng tự phòng ngừa sai phạm ngay từ thiết kế. Đó cũng là xu hướng mà nhiều nền giáo dục tiên tiến đang hướng tới: Một hệ thống khảo thí minh bạch, chuẩn hóa và có khả năng tự kiểm soát, trong đó vai trò của con người chủ yếu là giám sát việc vận hành, chứ không phải can thiệp vào kết quả đánh giá. Nói cách khác, muốn chống tiêu cực thì trước hết phải giảm cơ hội để tiêu cực có thể xảy ra.

Về lâu dài, việc hiện đại hóa công tác khảo thí theo hướng các quốc gia có nền giáo dục tiên tiến đang thực hiện sẽ góp phần giải quyết được tận gốc vấn nạn gian lận thi cử.

PV: Ông nhiều lần nhắc tới việc chuẩn hóa công tác khảo thí như một giải pháp để phòng ngừa tiêu cực. Theo ông, để hiện đại công tác này, cần bắt đầu từ đâu?

TS Lê Viết Khuyến: Theo tôi, nền tảng của một kỳ thi hiện đại là phải có ngân hàng đề thi chuẩn hóa. Ở nhiều quốc gia, ngân hàng câu hỏi được xây dựng với quy mô rất lớn. Mỗi câu hỏi đều trải qua quá trình thử nghiệm, phân tích thống kê, đánh giá độ khó, độ phân hóa trước khi chính thức đưa vào sử dụng. Sau mỗi kỳ thi, dữ liệu tiếp tục được cập nhật để loại bỏ những câu hỏi không còn phù hợp và bổ sung những câu hỏi mới. Khi tổ chức thi, hệ thống sẽ lựa chọn ngẫu nhiên các câu hỏi theo thuật toán để tạo thành đề thi riêng cho từng thí sinh. Mỗi người có một mã đề khác nhau nhưng đều bảo đảm tương đương về mức độ khó và khả năng phân loại.

Cách làm này mang lại nhiều lợi ích. Trước hết là hạn chế tối đa nguy cơ lộ đề. Đồng thời, việc mỗi thí sinh có một đề thi riêng cũng khiến hành vi trao đổi bài hoặc can thiệp vào kết quả trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Quan trọng hơn, chất lượng kỳ thi sẽ không còn phụ thuộc quá nhiều vào việc một hội đồng ra đề hay một địa phương tổ chức thi tốt đến đâu, mà được bảo đảm bởi chính chất lượng của hệ thống khảo thí.

PV: Có ý kiến cho rằng thi tốt nghiệp THPT trên máy tính sẽ là “chiếc đũa thần” để chấm dứt tiêu cực. Ông nhìn nhận như thế nào về quan điểm này?

TS Lê Viết Khuyến: Tôi cho rằng không nên nhìn nhận theo cách đơn giản như vậy. Thi trên máy tính không phải mục tiêu cuối cùng. Điều quan trọng là xây dựng được một hệ thống khảo thí hiện đại, trong đó công nghệ trở thành công cụ để bảo đảm tính khách quan và minh bạch. Hiện nay, một số kỳ thi đánh giá năng lực ở Việt Nam đã được tổ chức trên máy tính và cho thấy hiệu quả tích cực. Điều đó chứng minh chúng ta hoàn toàn có thể từng bước mở rộng mô hình này khi điều kiện hạ tầng cho phép.

Ưu điểm lớn nhất của thi trên máy tính không chỉ nằm ở tốc độ chấm thi hay trả kết quả nhanh. Điều quan trọng hơn là toàn bộ quy trình, từ lựa chọn đề thi, quản lý dữ liệu đến chấm điểm đều được chuẩn hóa. Đề thi được lấy ngẫu nhiên từ ngân hàng câu hỏi; bài làm được hệ thống xử lý theo cùng một tiêu chuẩn; kết quả gần như không chịu tác động của yếu tố chủ quan. Khi những khâu dễ phát sinh tiêu cực được tự động hóa, người làm công tác tổ chức thi sẽ tập trung vào nhiệm vụ giám sát, hỗ trợ kỹ thuật và bảo đảm kỳ thi diễn ra đúng quy trình. Đó mới là giá trị lớn nhất của chuyển đổi số trong công tác khảo thí. Theo tôi, đây là con đường mà giáo dục Việt Nam sớm hay muộn cũng phải đi nếu muốn xây dựng một kỳ thi quốc gia có độ tin cậy cao và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

PV: Ngoài việc chuẩn hóa ngân hàng đề thi và mở rộng thi trên máy tính, theo ông, về lâu dài, công tác khảo thí cần tiếp tục đổi mới theo hướng nào để đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay?

TS Lê Viết Khuyến: Theo tôi, nếu muốn xây dựng một hệ thống khảo thí hiện đại thì không thể chỉ thay đổi phương thức thi mà còn phải thay đổi cả mô hình tổ chức. Về lâu dài, Việt Nam nên nghiên cứu hình thành các trung tâm khảo thí độc lập, hoạt động theo hướng chuyên nghiệp, có chức năng xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa, tổ chức các kỳ thi đánh giá năng lực và cung cấp kết quả cho các cơ sở giáo dục sử dụng.

Đây không phải là mô hình mới trên thế giới. Ở nhiều quốc gia, các trung tâm khảo thí không trực thuộc một trường đại học hay một địa phương cụ thể mà hoạt động độc lập, chỉ tập trung vào nhiệm vụ đánh giá năng lực. Chính vì vậy, họ có điều kiện đầu tư bài bản cho ngân hàng câu hỏi, nghiên cứu khoa học khảo thí, kiểm định chất lượng đề thi và không ngừng hoàn thiện phương pháp đánh giá. Nếu có một hệ thống khảo thí chuyên nghiệp ở tầm quốc gia, các trường đại học sẽ có thêm một nguồn dữ liệu đánh giá đáng tin cậy để tuyển sinh. Điều đó không chỉ giảm áp lực tổ chức các kỳ thi riêng mà còn giúp tiết kiệm đáng kể chi phí cho người học và xã hội. Theo tôi, đây là lộ trình hoàn toàn khả thi. Chúng ta có thể bắt đầu bằng việc mở rộng các kỳ thi trên máy tính, từng bước hoàn thiện ngân hàng đề thi chuẩn hóa, sau đó tiến tới hình thành hệ thống trung tâm khảo thí độc lập khi các điều kiện đã chín muồi.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!