Hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng phải được đo bằng việc giải quyết thiệt hại thực chất

Sáng 28/10, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) phát biểu. Ảnh: Quang Vinh.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung 4 luật nhằm tháo gỡ khó khăn cho sản xuất, kinh doanh; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và hoàn thiện môi trường cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế số. Ghi nhận cơ quan soạn thảo đã nghiêm túc nghiên cứu, dự kiến tiếp thu, chỉnh lý 142 trên tổng số 204 ý kiến của đại biểu Quốc hội sau phiên thảo luận ở Tổ.

Theo đại biểu, đây là những đạo luật tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh. Thước đo không phải là cắt giảm được bao nhiêu thủ tục hay phân cấp thêm bao nhiêu nhiệm vụ, mà là các quy định sửa đổi có thực sự giảm chi phí tuân thủ, bảo đảm an toàn pháp lý và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh hay không.

Góp ý cụ thể vào Luật Thương mại, về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và quản lý hoạt động thương mại trên môi trường số, đại biểu Sơn nhấn mạnh trong thương mại điện tử, một giao dịch có thể đồng thời sử dụng mã giảm giá, voucher, hoàn tiền, tích điểm và hỗ trợ giá của nhiều chủ thể. Nếu luật không xác định nguyên tắc tính hạn mức, sẽ phát sinh cách hiểu khác nhau và chồng chéo với pháp luật cạnh tranh.

"Quản lý quá chặt thì hạn chế kích cầu; thiếu kiểm soát thì các nền tảng lớn có thể dùng trợ giá để loại bỏ đối thủ", đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nêu.

Ông đề nghị luật quy định rõ nguyên tắc minh bạch, bình đẳng, cạnh tranh lành mạnh và cách xác định hạn mức khi áp dụng đồng thời nhiều hình thức ưu đãi; giao cơ quan có thẩm quyền quy định mức cụ thể, phù hợp với từng mô hình kinh doanh.

Đối với khoản 3, khoản 10 và khoản 13 Điều 4, sửa đổi các Điều 28, 57 và 77 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đại biểu cho biết người tiêu dùng thường phải chấp nhận hợp đồng điện tử, điều kiện giao dịch soạn sẵn, gần như không có khả năng thương lượng; các điều khoản về gia hạn tự động, hủy dịch vụ, xử lý dữ liệu, trách nhiệm bồi thường dễ gây bất lợi.

Chính vì vậy, đề nghị tăng cường hậu kiểm theo mức độ rủi ro để phát hiện, xử lý kịp thời điều khoản bất lợi, tránh mở rộng thủ tục đăng ký hợp đồng theo mẫu không cần thiết.

Đối với tranh chấp trên nền tảng số, theo đại biểu, người mua, người bán và đơn vị vận hành nền tảng thường ở các địa phương khác nhau. Vì vậy, ông Sơn cho rằng cần quy định rõ cơ quan chủ trì, trách nhiệm chuyển hồ sơ và cơ chế phối hợp giữa cấp xã, cấp tỉnh để tránh đùn đẩy, kéo dài. Hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng phải được đo bằng thiệt hại được giải quyết thực chất, không phải bằng số thủ tục hay số đầu mối đã được phân cấp.

"Sửa luật lần này không chỉ để tháo gỡ vướng mắc trước mắt, mà quan trọng hơn là kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn, cạnh tranh lành mạnh, đủ ổn định và linh hoạt để thúc đẩy các động lực tăng trưởng mới, nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế", đại biểu Sơn nói.

Đại biểu Nguyễn Minh Đức (Đoàn TP.HCM) phát biểu sáng 28/10. Ảnh: Media Quốc hội.

Đại biểu Nguyễn Minh Đức (Đoàn TP.HCM) nhất trí với các nội dung được sửa đổi trong dự thảo luật, cũng như báo cáo của cơ quan thẩm tra. Tuy nhiên, để hoàn thiện dự thảo Luật Cạnh tranh (sửa đổi), ông Đức quan tâm đến Điều 45, trong đó cơ quan soạn thảo bổ sung các khoản 6a, 6b, 6c vào Điều 45, đặc biệt là ghi nhận hành vi "thiết kế lừa gạt" tại điểm 6c nhằm bảo vệ người tiêu dùng trước các bẫy giao dịch điện tử là rất tiến bộ. 

"Tuy nhiên, qua rà soát, quy định này vẫn còn mang tính phân biệt và chưa tối ưu về mặt hiệu lực pháp lý", vị đại biểu đồng thời là Trung tướng, Phó chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội nói. 

Theo Trung tướng Nguyễn Minh Đức, các hành vi "thiết kế lừa gạt" (như tạo ra sự khan hiếm giả, làm mờ nút hủy dịch vụ, gài bẫy mua hàng...) bản chất trực tiếp là xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng. Doanh nghiệp đối thủ chỉ là bên bị thiệt hại gián tiếp.

Nếu cơ quan quản lý phải chứng minh mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi lừa dối khách hàng đó với thiệt hại của doanh nghiệp khác, thì quy định này sẽ rất khó thực thi và dễ bị tắc nghẽn.

Do đó, ông đề nghị cần quy định rõ hành vi làm sai lệch ý chí tự nguyện của khách hàng tự thân nó đã là hành vi cạnh tranh không lành mạnh và cần bị nghiêm cấm.

Bên cạnh đó, đối chiếu với thực tiễn phát triển nhanh chóng của nền kinh tế nền tảng và kinh tế không gian mạng, ông Đức cho rằng dự thảo còn bỏ sót 3 nhóm hành vi cạnh tranh không lành mạnh cực kỳ phổ biến trên thực tế hiện nay, đang gây ra tổn hại nhất định đối với nền kinh tế số (hay còn gọi là kinh tế nền tảng) mà luật hiện hành chưa điều chỉnh.

Để đảm bảo tính thuyết phục và chuẩn mực lập pháp, ông Nguyễn Minh Đức đề nghị các hành vi này cần được làm rõ và gắn liền với pháp lý cụ thể:

Hành vi tự ưu ái bằng thuật toán: Các nền tảng số lớn hiện nay thường tận dụng vị thế thống lĩnh hạ tầng để ưu tiên hiển thị sản phẩm, dịch vụ của chính mình hoặc của đơn vị liên kết, dẫn đến kết quả làm méo mó kết quả tìm kiếm, hạn chế khả năng tiếp cận khách hàng và gây thiệt hại trực tiếp cho các doanh nghiệp cạnh tranh trên cùng hệ thống.

Các chiến dịch đánh giá giả mạo có tổ chức: Sử dụng hệ thống tự động, mạng lưới tài khoản ảo để hạ uy tín đối thủ hoặc tạo độ phổ biến ảo cho sản phẩm của mình, gây sai lệch nghiêm trọng quyết định mua hàng của người tiêu dùng và làm nhũng nhiễu môi trường thương mại hợp pháp của doanh nghiệp khác.

Hành vi khóa chặt dữ liệu: Việc cố ý thiết lập các rào cản kỹ thuật nhằm ngăn cản người dùng hoặc doanh nghiệp trích xuất, chuyển dịch dữ liệu sang nền tảng đối thủ cạnh tranh, từ đó tạo áp lực ép khách hàng tiếp tục sử dụng dịch vụ và cản trở việc gia nhập, mở rộng thị trường của các doanh nghiệp mới.

"Đây là 3 nhóm hành vi đang phổ biến trong nền kinh tế hiện nay. Tôi đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, bổ sung các hành vi này cùng với việc gắn với hiệu quả pháp lý đối với các hành vi tại Điều 45, đảm bảo tính dự báo, độ bao quát và tính khả thi khi thực thi pháp luật", Trung tướng Nguyễn Minh Đức kiến nghị.