Họ hàng gần của virus đậu mùa có đầy trong ruột người
Nhóm virus DNA khổng lồ chưa từng được mô tả, họ hàng rất gần với virus đậu mùa hiện diện phổ biến trong hệ tiêu hóa của người, gia súc và động vật hoang dã.
Nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature ngày 18/11/2026, do Morgan Gaïa, Tom O. Delmont và các cộng sự tại Genoscope thuộc Ủy ban Năng lượng nguyên tử và Năng lượng thay thế Pháp (CEA), cùng các nhà khoa học từ ETH Zurich, Viện Pasteur và nhiều tổ chức nghiên cứu khác thực hiện.

Egoviruses có thể là mắt xích tiến hóa còn thiếu giữa các virus khổng lồ lây nhiễm cho các sinh vật đơn bào và những loại có thể lây nhiễm cho con người.
Nhóm nghiên cứu phát hiện một nhánh virus DNA lớn mới, được đặt tên là Egovirus, thuộc nhóm virus có bộ gene DNA sợi kép phức tạp. Các nhà khoa học đề xuất xếp chúng thành một bộ mới mang tên Egovirales, thuộc lớp Pokkesviricetes – nhóm bao gồm virus đậu mùa và một số virus lớn khác.
Điều khiến phát hiện này đáng chú ý là nơi sinh sống của chúng. Trong khi nhiều virus DNA khổng lồ được tìm thấy trong môi trường nước hoặc đất, Egovirus lại xuất hiện chủ yếu trong hệ tiêu hóa của người và động vật.

Cây tiến hóa cho thấy Egovirus tạo thành một nhánh riêng, có quan hệ gần với virus đậu mùa trong lớp Pokkesviricetes.
Nhóm đã phân tích 85.123 bộ dữ liệu metagenome từ nhiều môi trường và hệ vi sinh vật liên quan đến động vật. Họ xác định được 12 bộ gene Egovirus hoàn chỉnh, thu thập từ mẫu đường ruột người, trâu, dê, gà, hươu và lợn. Bộ gene của chúng có chiều dài khoảng 160.000-360.000 cặp base; những bộ gene được lắp ráp một phần có thể đạt tới 467.000 cặp base.
Từ các dấu hiệu di truyền, nhóm tiếp tục mở rộng khảo sát và tìm thấy gene đặc trưng của Egovirus trong 864 mẫu metagenome. Phân tích cho thấy virus hiện diện ở nhiều loài động vật, với tỷ lệ phát hiện đặc biệt cao ở trâu, dê, lợn và gà.
Ở người, một dòng Egovirus riêng biệt được phát hiện trong các mẫu đường ruột thuộc nhiều quốc gia và châu lục. Nhóm nghiên cứu ước tính dòng virus phổ biến nhất có thể hiện diện ở hơn 1% dân số thế giới. Một số dữ liệu theo dõi dọc còn cho thấy virus có thể tồn tại trong hệ tiêu hóa của cùng một người trong thời gian gần một năm.
Phân tích quan hệ tiến hóa cho thấy Egovirus là nhóm họ hàng gần nhất đã biết của virus đậu mùa. Tuy nhiên, chúng có cấu trúc được dự đoán khác biệt: thay vì hình dạng giống viên gạch đặc trưng của virus đậu mùa, Egovirus có thể sở hữu vỏ capsid đa lớp dạng khối 20 mặt.
Một câu hỏi quan trọng là Egovirus thực sự lây nhiễm tế bào nào. Nhóm nghiên cứu chưa trực tiếp nuôi cấy virus để xác định vật chủ, nhưng phân tích gene cho thấy chúng có mối liên hệ tiến hóa với hai nhóm sinh vật nhân thực đơn bào thường sống trong đường tiêu hóa động vật: Trichostomatia, một nhóm trùng lông tham gia quá trình tiêu hóa ở động vật nhai lại, và Parabasalia, nhóm sinh vật bao gồm các loài Trichomonas.
Đây là những sinh vật có khả năng thực bào, tức thu nhận các hạt vật chất hoặc vi sinh vật bằng cách bao lấy chúng. Đặc điểm này có thể tạo điều kiện cho virus xâm nhập và nhân lên bên trong tế bào.
Từ đó, các nhà khoa học đưa ra giả thuyết tổ tiên của virus đậu mùa từng nhiễm các sinh vật đơn bào sống trong đường tiêu hóa động vật. Qua quá trình tiến hóa kéo dài, một nhánh virus có thể chuyển sang ký sinh trên tế bào động vật, mở đường cho sự hình thành các virus đậu mùa hiện đại.

Bản đồ quan hệ di truyền và dữ liệu phát hiện Egovirus ở người, trâu, dê, lợn, gà cùng một số động vật hoang dã.
Giả thuyết này giúp lấp một khoảng trống trong lịch sử tiến hóa của nhóm virus DNA lớn. Trước đây, giới khoa học chưa có nhiều bằng chứng về những dạng virus trung gian có thể giải thích quá trình chuyển đổi từ vật chủ đơn bào sang tế bào động vật.
Dù có quan hệ tiến hóa gần với virus đậu mùa, Egovirus hiện chưa được chứng minh có khả năng gây bệnh ở người hoặc lây nhiễm tế bào người. Các dữ liệu hiện nay chủ yếu dựa trên phân tích gene và dự đoán vật chủ, chưa phải bằng chứng thực nghiệm về khả năng gây bệnh.
Video: Con người đã đánh bại virus đậu mùa như thế nào?
