Hồ sơ 118/2026: Tìm lại danh tính người liệt sĩ trong trận đánh bảo vệ Nhà hát lớn Hải Phòng – Mở đầu cho toàn quốc kháng chiến 1946

1- Người em trai không còn tên trong ký ức gia đình

Hưởng ứng “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, đồng thời, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Toàn quốc kháng chiến (19/12/1946 – 19/12/2026), bà Nguyễn Thị Trinh, trú tại số 100/132 An Đà, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng, vừa gửi lời đề nghị Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI) và các cơ quan chức năng hỗ trợ tìm kiếm danh tính một liệt sĩ trong gia đình.

Người được tìm kiếm là em trai ruột của bà nội bà Trinh, mang họ Nguyễn nhưng chưa xác định được tên chính xác. Theo lời kể truyền lại, ông quê ở khu vực Hàng Kênh, Dư Hàng hoặc Dư Hàng Kênh, Hải Phòng; từng cư trú tại Cống Mỹ, Nam Sơn, An Hải và là chiến sĩ Vệ quốc đoàn Hải Phòng. Ông chưa có vợ con, được cho là đã hy sinh ngày 20 hoặc 21/11/1946 tại Nhà hát Lớn Hải Phòng.

Thông tin quan trọng nhất mà gia đình mới xác định được là tên người cha: cụ Nguyễn Đình Tuệ. Trước đây, qua những lời kể rời rạc, con cháu vẫn nghĩ cụ tên là Nguyễn Đức Huệ nên đã tìm kiếm theo một hướng khác trong suốt nhiều năm. Chỉ gần đây, khi tìm được giấy chứng minh được cấp từ thời Pháp thuộc của bà nội, bà Trinh mới biết tên đúng của cụ ngoại là Nguyễn Đình Tuệ.

Một sự sai lệch chỉ vài chữ trong họ tên, sau gần tám thập niên, có thể khiến cả hành trình tìm kiếm đi chệch hướng. Nhưng với gia đình bà Trinh, tấm giấy cũ ấy vẫn là một tia sáng quý giá, giúp xác lập lại một đầu mối về huyết thống và quê quán.

Bà nội của bà Trinh có một cuộc đời nhiều mất mát. Bà mồ côi từ nhỏ, được dì ghẻ nuôi dưỡng; rồi người dì cũng qua đời. Người em trai cùng cha khác mẹ gần như là người thân ruột thịt duy nhất còn lại, nhưng ông lại hy sinh trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến.

Theo lời kể của gia đình, bà nội từng nuôi giấu cán bộ, còn ngôi nhà là một cơ sở cách mạng. Vì yêu cầu bảo mật nghiêm ngặt, những người hoạt động thời ấy thường sử dụng bí danh, không nhắc đến thân thế, quê quán và quan hệ gia đình. Hai chị em dường như cũng phải giữ kín tung tích của nhau. Người bà không bao giờ hé lộ với con cháu đầy đủ thông tin về cha mẹ và người em trai đã hy sinh.

Mãi sau này, khi mẹ bà Trinh – một cán bộ Công an – về hoạt động tại nhà bà, tổ chức mới cung cấp thêm một số thông tin về nơi cư trú và hoàn cảnh của người em. Tuy nhiên, tất cả chỉ dừng lại ở lời kể, không kèm theo hồ sơ hay giấy tờ chính thức.

“Bà tôi lẻ loi cả cuộc đời. Người em trai là chiến sĩ Vệ quốc đoàn đã hy sinh, nhưng bà không nhận được một tư liệu nào về em mình, đến cả tên hoạt động cách mạng cũng không có. Bà đã tìm kiếm, lăn lộn nhiều nơi, nhưng tin tức chỉ như làn gió, phần lớn là những lời truyền miệng. Rồi bà mất, các con của bà cũng lần lượt theo tiên tổ, để lại cho thế hệ con cháu chúng tôi một nỗi day dứt”, bà Trinh chia sẻ.

2- Những danh sách chưa thống nhất và một danh tính còn bỏ ngỏ

Trận chiến tại Nhà hát Lớn Hải Phòng là một trong những dấu mốc đặc biệt của những ngày đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Chiều 20/11/1946, quân Pháp đồng loạt tiến công nhiều vị trí trọng yếu trong nội thành. Tại Nhà hát Lớn, lực lượng cách mạng đã dựng chiến lũy bằng bàn ghế, giường tủ và chiến đấu với vũ khí còn hết sức thô sơ.

Các tư liệu chính thống hiện được công bố ghi nhận 13 chiến sĩ do Trung đội trưởng Đặng Kim Nở chỉ huy đã chiến đấu quyết liệt, tiêu diệt nhiều quân Pháp trước khi anh dũng hy sinh. Tuy nhiên, những tài liệu khác nhau về lực lượng tham gia và danh sách thương vong vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất. Cổng thông tin thành phố Hải Phòng cũng ghi nhận trận đánh diễn ra từ chiều 20/11/1946 và sự hy sinh của 13 chiến sĩ bảo vệ Nhà hát Lớn.

Một bản tổng hợp do bà Trinh sưu tầm cho biết lực lượng có mặt tại khu vực Nhà hát Lớn gồm các chiến sĩ Vệ quốc đoàn, Đội Tuyên truyền văn hóa, nghệ sĩ tham gia biểu diễn và lực lượng Công an xung phong bảo vệ vòng ngoài. Danh sách ghi lại một số người hy sinh, mất tích, bị thương, bị bắt hoặc được trao đổi tù binh, trong đó xuất hiện những tên tuổi như Đặng Kim Nở, Nguyễn Văn Đạo, Nguyễn Khoa, Nguyễn Cương, Đinh Hùng Giang, Nguyễn Xuân Bảo…

Tuy nhiên, chính bản tư liệu này cũng bộc lộ những chi tiết cần tiếp tục kiểm chứng: phần đầu ghi tổng lực lượng gồm 44 người, nhưng số lượng trong từng nhóm cộng lại chưa hoàn toàn trùng khớp; một số văn bản ghi 13 chiến sĩ Vệ quốc đoàn, trong khi tư liệu khác lại ghi 17 người làm nhiệm vụ bảo vệ Nhà hát Lớn. Tên gọi, bí danh, quê quán và tình trạng của một số người cũng chưa thống nhất.

Đáng chú ý, danh sách có trường hợp chỉ ghi họ hoặc tên gọi chưa đầy đủ. Đây có thể là đầu mối quan trọng để đối chiếu với người liệt sĩ họ Nguyễn mà gia đình bà Trinh đang tìm kiếm, nhưng chưa đủ căn cứ để đi đến kết luận.

Qua cộng đồng Facebook, bà Trinh đã kết nối được với thân nhân ông Sáu – tức Đinh Hùng Giang, tên khai sinh Đinh Viết Thứ, một người được ghi trong danh sách hy sinh. Tư liệu do gia đình ông Sáu cung cấp cho thấy, đến năm 1957, khi miền Bắc đã ổn định sau cuộc kháng chiến chống Pháp, chính quyền đã có quyết định công nhận liệt sĩ đối với một số người hy sinh trong trận đánh năm ấy.

Phát hiện này mở ra một hướng tìm kiếm mới: nếu hồ sơ công nhận liệt sĩ năm 1957 còn được lưu giữ, trong đó có đầy đủ danh sách những chiến sĩ hy sinh tại Nhà hát Lớn, gia đình có thể đối chiếu họ tên, quê quán, tên cha mẹ và nơi cư trú để khoanh vùng danh tính người em trai của bà nội.

3- Xin trả lại tên cho người đã ngã xuống

Nhiều năm qua, bà Nguyễn Thị Trinh đã tìm đến Thư viện Quốc gia Việt Nam, Trung tâm Lưu trữ quốc gia, Thư viện Hải Phòng, Bảo tàng Hải Phòng và nhiều nguồn tư liệu khác. Bà cố gắng tìm các cuốn hồi ký của những người từng chiến đấu trên cùng chiến lũy, nhưng phần lớn sách đã xuất bản từ lâu, không còn tái bản hoặc không có trong hệ thống thư viện hiện nay.

Sau gần 80 năm, các nhân chứng trực tiếp hầu như không còn. Hy vọng tìm lại danh tính người liệt sĩ vì thế được đặt vào những trang hồi ký, danh sách quân số, hồ sơ công nhận liệt sĩ, giấy báo tử, sổ đăng ký tử vong, tài liệu của Vệ quốc đoàn và chính quyền Hải Phòng trong giai đoạn 1946–1957.

Gia đình mong muốn được tiếp cận danh sách đầy đủ những chiến sĩ Vệ quốc đoàn tham gia bảo vệ Nhà hát Lớn Hải Phòng; hồ sơ công nhận liệt sĩ lập khoảng năm 1957; hồi ký của các nhân chứng; tài liệu liên quan đến đơn vị do đồng chí Đặng Kim Nở chỉ huy; cũng như những tư liệu ghi rõ quê quán, cha mẹ và nơi cư trú của từng chiến sĩ.

Nếu xác định được người liệt sĩ có cha là Nguyễn Đình Tuệ, quê khu vực Dư Hàng – Hàng Kênh, từng ở Cống Mỹ, Nam Sơn, An Hải, gia đình sẽ có căn cứ chứng minh quan hệ thân nhân, đề nghị xác lập hồ sơ liệt sĩ, cấp giấy chứng tử và Bằng “Tổ quốc ghi công”.

“Người em trai ấy vẫn là một ẩn số. Tôi tha thiết kính nhờ các ông, các bác, các cô chú, anh chị, nếu từng đọc hoặc đang lưu giữ sách, hồi ký, tài liệu nói về trận đánh tại Nhà hát Lớn Hải Phòng tháng 11/1946, trong đó có thông tin về những chiến sĩ đã chiến đấu và hy sinh, xin giúp gia đình được tiếp cận. Chỉ cần chụp lại vài trang sách cũng có thể trở thành đầu mối vô giá”, bà Trinh bày tỏ.

Gần 80 năm đã trôi qua, người chị năm xưa không còn, những người con của bà cũng đã về với tổ tiên. Nhưng thế hệ cháu, chắt vẫn tiếp tục cuộc kiếm tìm. Họ mong một ngày có thể gọi đúng tên người liệt sĩ, đặt tên ông lên bàn thờ gia đình và trang trọng đón nhận Bằng “Tổ quốc ghi công” – sự ghi nhận đã đến rất muộn, nhưng không bao giờ là quá muộn.

Mọi thông tin, tư liệu liên quan xin gửi tới bà Nguyễn Thị Trinh, địa chỉ: 100/132 An Đà, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng; điện thoại: 0945 293 810.

(Chùm ảnh tư liệu tái hiện, chỉ mang tính minh họa sự kiện 20/11/1946 tại Hải Phòng).

Hải Phòng, 24/10/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)