Hồ sơ Câu Nhi - hành trình giải mã trận đánh - Bài 2: Những mảnh ghép tìm vị trí liệt sĩ

Đối chiếu từ nhiều manh mối

Cựu chiến binh Trần Ngọc Hiền tâm sự với chúng tôi: “Một bước ngoặt trong việc tìm kiếm hài cốt đồng đội là vào tháng 8-2024, khi Đội quy tập 584, Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị phát hiện các hài cốt liệt sĩ tại khu vực Câu Nhi. Từ thông tin này, Ban liên lạc cựu chiến binh (CCB) Sư đoàn 308 đã tra cứu hồ sơ lưu trữ của đơn vị, xác định đây là các chiến sĩ Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 88, hy sinh trong trận đánh ngày 26-5-1972. Chúng tôi đã công bố thông tin đó trên các mạng xã hội, nhờ đó kết nối được nhiều thân nhân liệt sĩ và đặc biệt là những đồng chí, đồng đội, CCB từng trực tiếp tham gia trận đánh, giúp làm sáng tỏ thêm nhiều chi tiết lịch sử”.

Đoàn công tác Quân khu 4 do Thiếu tướng Lê Văn Trung, Phó chính ủy Quân khu dẫn đầu khảo sát thực địa tại khu vực Câu Nhi. Ảnh: XUÂN DIỆN

Từ lời kể của các CCB còn sống, Ban liên lạc xác định quân số trực tiếp tham gia trận đánh khoảng 110 cán bộ, chiến sĩ; sau trận đánh có 93 người hy sinh, chỉ còn 17 người sống sót, trong đó có 1 người bị địch bắt và được trao trả năm 1973. Những số liệu này trở thành cơ sở quan trọng để đối chiếu với hồ sơ lưu trữ và xác định phạm vi thực sự của trận đánh. Một kết quả đáng chú ý khác là việc tổng hợp danh sách liệt sĩ từ nhiều nguồn độc lập. Hồ sơ lưu trữ của Sư đoàn 308 cung cấp thông tin về 55 liệt sĩ; tài liệu sao chép trong kho lưu trữ bổ sung thêm 6 trường hợp. Cuối năm 2024, trong quá trình tìm hiểu trận đánh, nhóm nghiên cứu do kỹ sư Lâm Hồng Tiên, thành viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam chủ trì phát hiện Thư viện Đại học Texas (Mỹ) đang lưu ảnh chụp một cuốn sổ bị ngụy quân Sài Gòn thu giữ ngày 25-5-1972, tại khu vực Tây Bắc Câu Nhi. Đó chính là cuốn sổ của đồng chí Lê Thanh Hải, Chính trị viên Đại đội 9, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 88, trong đó có danh sách quân nhân và nhiều thông tin của đơn vị. Sau đó, phía Mỹ trao lại bản sao tài liệu này ngày 10-7-2025. Ban liên lạc đối chiếu với lời kể của các CCB từng tham gia trận đánh và xác định thêm được 22 liệt sĩ.

Từ những nguồn thông tin này, bước đầu, Ban liên lạc đã xác minh được danh tính của 80 trong tổng số 93 liệt sĩ hy sinh tại Câu Nhi. CCB Trần Ngọc Hiền cho rằng, khả năng chỉ một số ít thi thể bị máy ủi đẩy xuống sông, chủ yếu là những người hy sinh sát bờ sông; phần lớn liệt sĩ còn lại nhiều khả năng vẫn nằm trong khu vực trận địa cũ. Vì vậy, Ban liên lạc kiến nghị tiếp tục khai quật tại những vị trí mà các cuộc khảo sát và máy dò đã phát hiện dấu hiệu nghi vấn, thay vì mở rộng tìm kiếm tràn lan.

Hai tấm bia khắc tên liệt sĩ hy sinh trong trận đánh. Ảnh: VINH THY

Nếu không có ký ức của người dân địa phương, hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Câu Nhi có lẽ còn gian nan hơn rất nhiều. Ông Bùi Hữu Tuấn, chủ khu vườn nằm sát bờ sông Câu Nhi, là người nhiều năm chứng kiến những lần phát hiện hài cốt liệt sĩ ngay trên mảnh đất của gia đình. Ông kể, từ cuối thập niên 1990 đến trước năm 2012, trong quá trình làm vườn và cải tạo đất, người dân nhiều lần phát hiện xương cốt cùng các di vật của bộ đội. Mỗi lần như vậy, chính quyền địa phương đều tổ chức quy tập, đưa các liệt sĩ về nghĩa trang. Tuy nhiên, không ai biết chính xác dưới khu vườn ấy còn bao nhiêu liệt sĩ vẫn đang nằm lại.

Điều khiến những người đi tìm hài cốt liệt sĩ đặc biệt chú ý là lời kể của ông Tuấn về một tuyến mương dẫn nước cũ đã bị lấp. Theo ký ức của ông, sau chiến tranh, người dân không còn sử dụng con mương này mà phải đào một tuyến mương khác để dẫn nước. Ông cho rằng khu vực đó có dấu hiệu từng bị san lấp bất thường và có thể liên quan đến nơi chôn cất các liệt sĩ sau trận đánh. Thông tin này sau đó được ghi nhận là một trong những căn cứ quan trọng để khoanh vùng tìm kiếm. Không chỉ cung cấp thông tin, ông Tuấn còn nhiều lần trực tiếp đưa các CCB và cán bộ Đội quy tập 584 ra thực địa, chỉ lại những vị trí từng phát hiện hài cốt. Từ những dấu mốc do ông Tuấn cung cấp, kết hợp đối chiếu với không ảnh quân sự do Mỹ chụp năm 1972 và ảnh vệ tinh thập niên 1980, bản đồ quân sự cùng lời kể của các CCB, nhóm nghiên cứu do kỹ sư Lâm Hồng Tiên chủ trì từng bước xác định được những khu vực có khả năng cao còn hài cốt liệt sĩ.

Cựu chiến binh Trần Ngọc Hiền giới thiệu địa hình Câu Nhi, nơi diễn ra trận đánh ngày 26-5-1972. Ảnh: VINH THY

Nguồn tài liệu từ phía bên kia chiến tuyến

Kỹ sư Lâm Hồng Tiên cho biết, việc xác định vị trí không thể chỉ dựa vào một nguồn tư liệu. Mỗi mảnh ghép từ lời kể của nhân chứng, các điểm từng phát hiện hài cốt, không ảnh do quân đội Mỹ chụp trước và sau trận đánh đến ảnh vệ tinh hiện nay, tất cả đều được chồng xếp, đối chiếu trong cùng hệ tọa độ để tìm ra những dấu vết bất thường trên địa hình. Chính phương pháp này đã giúp khoanh vùng các khu vực nghi ngụy quân Sài Gòn dùng máy ủi chôn lấp thi thể các liệt sĩ sau trận đánh.

Một trong những điều khiến hành trình giải mã trận đánh Câu Nhi trở nên đặc biệt là nhiều tư liệu quan trọng lại được tìm thấy trong kho lưu trữ của phía bên kia. Trong quá trình nghiên cứu, nhóm của kỹ sư Lâm Hồng Tiên tiếp cận được bản tin tình hình chiến sự từ ngày 21 đến 27-5-1972 của Trung tâm Hành quân, Bộ Tổng Tham mưu ngụy quân Sài Gòn, hiện lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II. Chỉ với vài dòng ngắn gọn, bản tin đã ghi nhận giao tranh tại tọa độ YD476376-đúng vị trí khu vực Câu Nhi. Đó chỉ là một mảnh ghép nhỏ, nhưng đủ để khẳng định trận đánh đã được cả hai phía ghi nhận trong hồ sơ tác chiến.

Cựu chiến binh Trần Ngọc Hiền bên các hài cốt đồng đội vừa quy tập được. Ảnh: VINH THY

Giá trị hơn cả là cuốn sổ tay của Chính trị viên Đại đội 9 Lê Thanh Hải bị ngụy quân Sài Gòn thu giữ ngày 25-5-1972. Đến tháng 7-2025, bản sao cuốn sổ được trao cho Ban liên lạc CCB Đoàn công tác chính sách Sư đoàn 308. Cuốn sổ có ghi danh sách cán bộ, chiến sĩ của đơn vị trước trận đánh, trong đó có chiến sĩ “Trần Kim Tuyến, quê xã Thụy Duyên, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình, số hiệu quân nhân 170071”.

Trước đó, tháng 4-2025, Đội quy tập 584 khai quật một phần mộ tại khu vườn của ông Bùi Hữu Tuấn, cùng với hài cốt là một chiếc bi đông khắc chữ “Tuyến” và dãy số 170071. Ban đầu, đó chỉ là một dấu vết nhỏ. Tuy nhiên, khi đối chiếu thông tin trên chiếc bi đông với cuốn sổ quân nhân và tiếp tục rà soát hồ sơ gốc của Sư đoàn 308, các giấy báo tử, danh sách liệt sĩ cùng thông tin do thân nhân liệt sĩ cung cấp, nhóm nghiên cứu phát hiện có sự khác biệt về tên đệm. Cuốn sổ tay của Chính trị viên Lê Thanh Hải ghi Trần Kim Tuyến, nhưng trong các hồ sơ quản lý quân nhân, hồ sơ liệt sĩ và kết quả xác minh của cơ quan chức năng tỉnh Quảng Trị, Sư đoàn 308 đều xác định tên đúng của liệt sĩ là Trần Minh Tuyến, quê ở xã Thụy Duyên, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Việc trùng khớp hoàn toàn giữa số hiệu quân nhân 170071, chiếc bi đông khắc chữ “Tuyến” cùng những thông tin về đơn vị chiến đấu và quê quán đã trở thành căn cứ quan trọng để xác định hài cốt được quy tập tháng 4-2025 là của liệt sĩ Trần Minh Tuyến. Đây cũng là trường hợp đầu tiên tại Câu Nhi danh tính hài cốt liệt sĩ được xác định bằng sự kết hợp giữa di vật, tài liệu lưu trữ của cả hai phía và hồ sơ gốc của Quân đội.

Khi danh tính liệt sĩ Trần Minh Tuyến được xác định, niềm vui không chỉ đến với những người làm công tác tìm kiếm mà còn khép lại hành trình hơn nửa thế kỷ mòn mỏi tìm kiếm và chờ đợi của gia đình. Ông Trần Văn Tâm, em trai liệt sĩ cho biết anh trai là con cả trong nhà, nhập ngũ năm 1970 và hy sinh khi mới 20 tuổi. Người mẹ là cụ Vũ Thị Tựu suốt đời đau đáu mong tìm được phần mộ của con, nhưng đến khi cụ qua đời, tâm nguyện ấy vẫn chưa thành. Chỉ đến tháng 3-2026, sau khi cơ quan chức năng xác định chính xác danh tính hài cốt liệt sĩ Trần Minh Tuyến, ước nguyện ấy mới được người thân thực hiện, tổ chức đưa hài cốt liệt sĩ từ Quảng Trị trở về quê hương.

Cựu chiến binh Trần Ngọc Hiền và phóng viên Báo Quân đội nhân dân thắp hương tại đền thờ liệt sĩ. Ảnh: VINH THY

Các báo cáo tuần của cố vấn quân sự Mỹ tại Sư đoàn Thủy quân lục chiến ngụy quân Sài Gòn cũng cung cấp thêm một góc nhìn khác. Sau trận đánh Câu Nhi, khu vực đầu Nam cầu và Quốc lộ 1A liên tục bị pháo 130mm của Quân Giải phóng tập kích trong nhiều ngày của tháng 6-1972. Điều đó cho thấy đây vẫn là vị trí ngụy quân Sài Gòn tập trung lực lượng phòng ngự và giữ vai trò đặc biệt quan trọng trên tuyến Nam sông Mỹ Chánh.

Có lẽ ám ảnh nhất là lời kể của ông Trần Văn Hòa, nguyên lính lái xe thuộc đơn vị công binh kiến tạo của ngụy quân Sài Gòn. Ông không trực tiếp điều khiển máy ủi, nhưng cùng đơn vị với người lái máy ủi san lấp thi thể bộ đội sau trận đánh. Ông kể, một ngày sau giao tranh, khi chở hàng đến Câu Nhi, ông nhìn thấy thi thể bộ đội nằm rải rác khắp khu vườn. Vài ngày sau trở lại, toàn bộ khu vực đã bị san lấp. Theo lời người lái máy ủi kể lại, họ phải đào một rãnh dài, sâu, rồi dùng máy gom các thi thể xuống, sau đó lấp đất, khu vực tập trung nhiều thi thể nhất nằm dọc bờ ruộng lúa. Chính lời kể này cùng với không ảnh quân sự, lời của nhân chứng địa phương và kết quả khai quật tại thực địa đã trở thành một trong những căn cứ quan trọng để khoanh vùng những nơi nghi còn hài cốt liệt sĩ.

Trưa tháng 7-2026, chúng tôi đến các hào sâu nơi hiện trường khai quật, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trong trận đánh Câu Nhi giữa cái nắng chói chang, gay gắt của miền gió nóng, cát trắng Quảng Trị. Những lá cờ nhỏ cắm rải rác đánh dấu vị trí vừa tìm được hài cốt liệt sĩ. Những lá cờ nhỏ thẳng đứng. Quanh đó, dưới những tán cây keo thấp giữa trưa nắng gắt là đội hình Đội quy tập 584 do Trung tá, Phó đội trưởng Nguyễn Trung Thành chỉ huy vẫn đang miệt mài thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

(còn nữa)