'Hòa bình rồi, về thôi các anh ơi'

Lực lượng tìm kiếm làm nhiệm vụ tại khu vực hang Đá Sập. Ảnh: QUANG CƯỜNG

Một chiến dịch quyết liệt, thần tốc với tất cả trách nhiệm, tình yêu thương đang được nối dài. Một chiến dịch không chỉ thực hiện lời hứa của người ở lại với người đã khuất mà là nghĩa vụ đạo đức của một dân tộc phải đánh đổi hòa bình từ máu xương những người con anh hùng.

Đón anh về giữa nghi ngút khói hương tháng Bảy

11 giờ trưa đầu tháng Bảy, ngọn đồi nằm cao chót vót ở thôn Lâm Tây, xã Hà Nha xuất hiện một đám khói lam bốc lên giữa rừng. Tiếng hú vang vọng từ khóm rừng già để chỉ hướng cho cán bộ tiếp phẩm Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng hướng theo đám khói để tìm đến vị trí đồng đội đang tổ chức cất bốc 5 hài cốt liệt sĩ.

Hang Đá Sập là cái tên được đặc biệt chú ý trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Đà Nẵng. Ngày 25/4/1969, một trận tập kích của máy bay F4 Mỹ cùng pháo binh địch đã khiến nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Hàng chục năm qua, dù rất nhiều lần chính quyền, đồng đội lần tìm vị trí hang để đón các liệt sĩ về nghĩa trang nhưng phải tới lúc Chiến dịch 500 ngày đêm triển khai quyết liệt thì mong ước này mới được thực hiện.

Hang Đá Sập nằm ngay kế bên những bờ rào đá được xếp từng viên đá nhỏ chồng lên nhau, là nơi bộ đội ngày xưa đã tạo thành bức thành lũy phòng thủ kiên cố. Thời gian kéo dài quá nửa thế kỷ, bom đạn cày xới đã khiến từng tảng đá lớn chắn sập các lối vào hang. Bộ đội phải rà phá bom mìn, thu gom vật liệu nổ, bấu víu vào từng vách đá để tìm xương cốt đồng đội.

Trưa 14/7, những bóng người vẫn lầm lụi dưới hang sâu để đào bới. Dải rừng được đánh thức, tiếng người thỉnh thoảng nhắc nhau khẽ tay khi chạm vào các di vật, mùi mồ hôi, mùi thảm mục trộn lẫn mùi những cây nhang được thắp lên khiến không khí đặc quánh.

“Tìm thấy một mẩu xương rồi các đồng chí ơi” - giọng Thiếu tá Cao Văn Long (Phòng Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng) dội lên từ hang sâu. Ba chiếc đèn pin công suất lớn được anh em đưa tới chụm lại một vị trí. Do hang quá hẹp, Thiếu tá Long phải nằm rạp mình trên mặt phẳng khối đá lớn để làm điểm dựa, bàn tay rướn xuống để tiếp cận vị trí tìm thấy hài cốt. Dưới ảnh đèn pin, một mẩu xương trắng giống như khớp cổ tay, bề mặt bị lỗ rỗ hiện ra. Chứng kiến cảnh này nhiều người thắt nghẹn lòng.

Cuộc quy tập, cất bốc hài cốt liệt sĩ ở hang Đá Sập diễn ra trong nhiều ngày ròng rã, bộ đội phải dựng lán, tổ chức ăn ở tại chỗ. Kế bên gốc cây lớn, suốt những ngày quy tập không lúc nào những bó nhanh bị tắt lửa. Nhiều anh em bộ đội thay phiên nhau xuống hang sâu tìm di vật, bàn tay bấu từng lớp đất, thảm mục để chạm vào các di vật đưa lên đặt bên các hài cốt. Cảnh cất bốc tập trung nhiều người nhưng gần như rất ít tiếng động, mọi người cố nhắc nhau nói nhẹ, làm thật khẽ.

Chiều 14/7, 5 hài cốt liệt sĩ được đặt thẳng hàng trên chiếc bàn phủ khăn dưới tán rừng già. Bộ đội sau nhiều ngày dầm dề dưới bùn đất, mặt ai cũng phờ phạc, ám đất đen. Họ đứng kế bên nhau cùng đốt nén nhang báo cáo công việc, xin phép đưa anh linh các anh hùng liệt sĩ về phía dưới. “Đất nước hòa bình rồi, mời các cô chú về yên nghỉ cùng đồng đội để chúng con được lo hương khói” - Thiếu tá Long nói khi đốt lên một que nhang.

Hành trình thiêng liêng

Những ngày theo chân các đội cất bốc, quy tập và xác minh danh tính liệt sĩ, dù ở đâu cũng cảm nhận thấy một nghĩa cử thiêng liêng đặc biệt của những người ở lại với người đã nằm xuống.

Đứng dưới tấm bạt nhựa dưới cái nắng như trong lòng chảo đang cháy, ông Đậu Minh Thanh, cán bộ Trung tâm Pháp y thành phố Đà Nẵng toàn thân ướt như tắm. Ông Thanh cho biết từ ngày tổ chức lấy mẫu, ông cùng anh em chỉ về nhà tắm rửa, nghỉ ngơi vào buổi tối. Ban ngày phải đứng ở nghĩa trang để tiếp nhận mẫu từ bộ đội khai quật mộ liệt sĩ chưa xác định được tên tuổi đưa tới, nhiệm vụ của ông là soi kỹ từng mẩu xương, răng dưới lớp kính, đánh giá để tiếp nhận đủ điều kiện lấy mẫu ADN hay không.

“Chỉ 30% hài cốt đưa lên đủ điều kiện để gửi ra Hà Nội xét nghiệm ADN. Nhưng thậm chí 30% này cũng chưa chắc sẽ lấy được ADN bởi thời gian quá lâu khiến xương, cốt bị hoai mục. Anh em chúng tôi mỗi lần tiếp nhận mẫu đều âu lo, hồi hộp như chính đó là người thân của mình. Chỉ mong sao giúp được các liệt sĩ tìm về được gia đình, về với mẹ” - ông Thanh nói.

5 liệt sĩ được đón về mai táng tại nghĩa trang liệt sĩ xã Hà Nha. Ảnh: CẨM PHÔ

Ngồi nghỉ trưa với toàn thân bê bết cát sau buổi sáng sục mình dưới mộ để tìm kiếm hài cốt, ông Phan Văn Công (59 tuổi, thôn La Bông, xã Hòa Tiến) cùng hai “đồng nghiệp” khác gồm ông Trần Nhơn (67 tuổi) và ông Lê Văn Quán (62 tuổi) cho biết công việc thường ngày của ba ông là đi làm nghề bốc mộ thuê. Tuy nhiên khi Chiến dịch 500 ngày đêm được bắt đầu, cán bộ xã cùng Ban Chỉ huy Quân sự xã Hòa Tiến xuống nhà đặt vấn đề nhờ hỗ trợ. Không một chút do dự, ông Nhơn cùng hai anh em nhận lời ngay.

“Người ta chết không tiếc thì mình sao phải suy nghĩ. Việc này không chỉ là việc nghĩa, mà mình được sống trong hòa bình cũng tự thấy có trách nhiệm cùng Nhà nước đón các liệt sĩ về gia đình. Anh em chúng tôi chẳng nghĩ ngợi gì, cứ nhận việc rồi trực tiếp khui nấm mộ, cất bốc theo, bộ đội hướng dẫn cho mình làm để tìm từng mẩu xương đưa lên lấy mẫu” - ông Công nói.

Những thành viên đội lấy mẫu ở nghĩa trang liệt sĩ Hòa Tiến cho biết điều đau lòng nhất là rất nhiều mộ liệt sĩ khi đào lên hầu như chỉ còn một nắm đất đen. Có liệt sĩ thậm chí đất đen cũng chẳng còn, dưới mộ chỉ tìm thấy một lọ thủy tinh peniciline với dòng tên khắc ở vỏ: Đậu Văn Linh.

“Đậu Văn Linh, anh là người anh hùng, là người con trung hiếu đã hiến máu xương, thân xác cho Tổ quốc. Tên anh đã hóa thành tên Tổ quốc, nay anh em đồng đội chúng tôi khai quật mộ anh lên để đưa anh về với gia đình nhưng chỉ thấy mỗi cái tên. Anh Linh ơi, quê anh ở đâu? Cha mẹ anh ở đâu?” - một thành viên đội cất bốc cầm trên tay lọ thủy tinh ghi tên người anh hùng, nói rồi bật khóc.

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng cho biết điều khó khăn nhất không phải là trèo đèo, lội suối, luồn hang sâu phá đá đưa liệt sĩ ra bên ngoài mà là việc thiếu thông tin. Trong hàng ngàn mẩu tin được người dân, cựu chiến binh, có cả người bên kia chiến tuyến cung cấp thì số lượng tin đủ để làm cơ sở mở khai quật là chưa nhiều.

Theo một cán bộ đội quy tập tìm kiếm, sự nhiệt tình, mong mỏi tìm được liệt sĩ là rất lớn nhưng cũng vì quá nóng lòng hoặc trí nhớ không chính xác nên không ít trường hợp người dân cung cấp rất mơ hồ. Bộ đội phải sàng lọc, đối chiếu tàng thư, hồ sơ các trận đánh, nhân chứng, khảo sát rất kỳ công nhưng thậm chí ngay cả lúc đó cũng chưa chắc chắn đã tìm thấy mộ liệt sĩ.

Một buổi trưa cuối tháng Sáu, chúng tôi theo chân đội quy tập liệt sĩ thuộc Ban Chỉ huy Quân sự xã Thăng An để cất bốc tìm kiếm một hố chôn tập thể tại đồi cát ở thôn 1, xã Trà Đõa. Cuộc cất bốc, tìm kiếm này được tiến hành sau rất nhiều thủ tục kỳ công, từ xác minh, đối chiếu tư liệu lịch sử... cùng với sự tham dự của chính quyền địa phương và rất đông người dân nhưng sau nhiều ngày, những gì tìm kiếm lên được ở hố khai quật rộng hàng chục mét vuông vẫn chỉ là những dấu lấm chấm đen dưới lớp cát.

Người dân, trong đó có cả nhân chứng, người trực tiếp coi sóc vị trí khai quật này khẳng định từng có 13 liệt sĩ được người làng Trà Đõa chôn cất ở đồi cát này. Hàng chục năm qua người dân vẫn quen gọi đây là “mả chiến sĩ”, người dân cũng tự trồng 4 trụ bê tông 4 góc để đánh dấu vị trí có mộ liệt sĩ. Dù vậy tới nay khi đã nhiều ngày huy động lực lượng, đào xuống lớp đất sâu ngang đầu người nhưng vẫn chưa thu được nhiều kết quả.

“Anh em chúng tôi không tiếc công, tiếc của, không sợ vất vả, không sợ nắng mưa. Điều mong mỏi nhất là tìm được nơi các cô, các chú đang nằm. Chỉ cần biết nơi nào có hài cốt liệt sĩ, dù có cơ cực, khó khăn đến mấy cũng sẽ gắng đưa được liệt sĩ về với quê nhà, đồng đội” - Trung tá Phạm Thành Sang, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự xã Thăng An khẳng định.

Có những cuộc hành quân không còn tiếng súng, không còn khói lửa, nhưng vẫn đòi hỏi lòng quả cảm, sự bền bỉ và cả nước mắt. Chiến dịch 500 ngày đêm là một hành trình như thế. Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định, mỗi người lính được trở về với quê hương đều là câu chuyện đầy ý nghĩa để lời hứa "không bỏ lại đồng đội phía sau" tiếp tục được gìn giữ bằng trách nhiệm, lòng biết ơn và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam.

Lượng mộ cần lấy mẫu ADN của Đà Nẵng nhiều nhất cả nước

Theo ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, với hơn 26.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin, Đà Nẵng là nơi có lượng mộ liệt sĩ cần lấy mẫu ADN trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ nhiều nhất cả nước.

Từ cuối tháng Ba đến nay thành phố đã tổ chức các đội tìm kiếm, quy tập liệt sĩ tại hơn 300 điểm, vị trí được xác định; tổ chức khảo sát hơn 100 khu vực. Toàn thành phố được giao chỉ tiêu quy tập 390 hài cốt liệt sĩ, đến nay đã quy tập được 24 hài cốt liệt sĩ.