Luật sư Nguyễn Hữu Thọ qua lời kể của con trai - Bài 2: 'Thầy cãi' khoác áo chiến bào

Chuyến đi tạo bước ngoặt cuộc đời

Ông Nguyễn Hữu Châu lần dở chồng tư liệu ghi lại những ngày đầu sự nghiệp cách mạng của cha mình, quyền Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ.

Cầm tấm ảnh đen trắng, ông bồi hồi nhớ lại: “Năm 1947 là bước ngoặt trong cuộc đời cách mạng cha tôi. Sau chuyến đi vào Đồng Tháp Mười, thủ đô kháng chiến Nam Bộ lúc bấy giờ, cha tôi về từ nhiệm chức Chánh tòa dân sự tỉnh Vĩnh Long quay về Sài Gòn. Gia đình tôi thuê lầu 3, biệt thự số 152 đường Charles de Gaulle (nay là Nam Kỳ Khởi Nghĩa) để trú ngụ, bên dưới làm văn phòng luật sư".

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ là thủ lĩnh các phong trào đấu tranh của nhiều giai tầng xã hội Sài Gòn- Chợ Lớn những năm 50 của thế kỷ XX

Cũng trong năm năm 1947, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ gặp ông Hoàng Cao Tân tại Sài Gòn. Ông Hoàng Tân là cháu nội Khâm sai Hoàng Cao Khải - đại thần nhà Nguyễn ở Bắc kỳ. Điều đặc biệt, ông Hoàng Tân là trí thức Tây học, là tiến sỹ, Luật sư và là đảng viên Đảng cộng sản Pháp, về nước theo lời mời gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh sau Hội nghị Fontainebleau. Ông được phái vào Nam phụ trách trí vận, là Thành ủy viên Sài Gòn, là cấp trên trực tiếp của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ.

Sau Hội nghị Fontainebleau, Pháp lật lọng chiếm lại Sài Gòn, với ý định chia cắt nước ta một lần nữa. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ cùng nhóm trí thức, nhân sỹ tiến bộ Sài Gòn - Chợ Lớn nhận thấy không thể im lặng, quyết định ra tuyên ngôn ủng hộ chính phủ kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở chiến khu Việt Bắc.

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đọc diễn văn phản đối sự can thiệp của Mỹ vào Sài Gòn.

Theo ông Nguyễn Hữu Châu, hai Luật sư Vương Quang Nhường và Trịnh Đình Thảo được phân công soạn thảo tuyên ngôn. Nội dung có 4 điểm chính: “Chúng tôi, những người trí thức Sài Gòn- Chợ Lớn ký tên dưới đây, không phân biệt tôn giáo và màu sắc chính trị, nhận định rằng dân tộc Việt Nam đã tồn tại từ lâu đời, có quyền hưởng độc lập, tự do; Chính phủ Hồ Chí Minh do nhân dân Việt Nam bầu lên trong cuộc tổng tuyển cử ngày 6/1/1946 là Chính phủ đại diện cho ý chí và nguyện vọng của toàn dân Việt Nam; Cuộc chiến tranh hiện nay đang tàn phá đất nước chúng tôi; Càng kéo dài cuộc chiến tranh ấy càng phương hại đến tình hữu nghị giữa hai dân tộc Pháp- Việt”.

Cuộc đời cách mạng của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ chỉ có những ngày tháng yên bình ít ỏi cùng vợ và các con.

Bản tuyên ngôn được hơn 200 nhân sỹ, trí thức là Luật sư, bác sỹ, kỹ sư… thậm chí có những người công tác trong chính quyền Nam Kỳ tham gia ký và chuyển đến tận tay Émile Bolleart, Cao ủy Pháp ở Đông Dương để chuyển về Pháp quốc. Ngoài ra, bản tuyên ngôn cũng được đăng tải rộng rãi trên các tờ báo ở Pháp, cũng như ở toàn Đông Dương. Nhân chuyến ra thăm Việt Bắc, ông Nguyễn Thọ Chân, Bí thư Thành ủy Sài Gòn- Chợ Lớn đã mang bản tuyên ngôn trí thức để báo cáo với Bác Hồ.

Sau khi xem xong, Bác Hồ đã gửi thư lại nội dung: “Tôi thay mặt Chính phủ cám ơn sự ủng hộ của các bạn. Chính phủ cùng đồng bào Việt Nam kiên quyết chiến đấu, tranh quyền thống nhất và độc lập cho nước nhà để văn hóa cũng như chính trị và kinh tế, tín ngưỡng, đạo đức được phát triển tự do…”, theo Hồ chí Minh toàn tập, NXB Chính trị quốc gia 1995.

Phong trào đấu tranh của các giới miền Nam những năm 50 vô cùng mạnh mẽ, yêu cầu cần có tổ chức quy tụ sức mạnh dẫn dắt.

Ông Nguyễn Hữu Châu cho biết, Bản tuyên ngôn của trí thức Sài Gòn- Chợ Lớn năm 1947 là sự kiện tiêu biểu cho tinh thần yêu nước và thái độ kiên định của nhân sỹ và trí thức của thành phố. Đồng thời là một thách thức chưa từng thấy của tầng lớp trí thức yêu nước ở một thuộc địa.

Vận dụng tri thức đấu tranh với thực dân

Trong bối cảnh những năm 40 của thế kỷ trước, xã hội Nam kỳ đầy biến động, những tư tưởng tiến bộ, đấu tranh trỗi dậy đối trọng với hệ thống tư tưởng và thiết chế thực dân đang mục rỗng đến lúc phải cáo chung.

Đồng bào, người yêu nước đứng lên bị chế độ thực dân Pháp đàn áp dã man. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ càng xác định rõ lý tưởng, con đường đi của mình. Ông Nguyễn Hữu Châu kể: “Trong thời gian ngắn, cha tôi tự khẳng định chỗ đứng của ông trong hàng ngũ trí thức yêu nước qua hoạt động chính trị, bảo vệ những người kháng chiến bị bắt”.

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ (áo comle đen giữa) cùng các giới trong Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam năm 1960.

Khi ông Hoàng Xuân Bình - tham mưu Bộ tư lệnh Khu IX bị Pháp bắt năm 1947, bị khép tội phản quốc và đưa ra xét xử tại Tòa án binh Pháp tại Sài Gòn ngày 25/5/1948 với mức án dự kiến tử hình hoặc ít nhất là chung thân, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã tham gia bào chữa.

Ông Nguyễn Hữu Châu kể lại đoạn bào chữa của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ cho ông Bình: “Khi khép thân chủ tôi vào tội danh phản quốc, bản cáo trạng bị phạm một sai lầm cơ bản. Điều hiển nhiên mà ai cũng biết là luật pháp của nước Pháp chỉ có thể truy tố một người nào đó về tội phản quốc là dân Pháp hay mang quốc tịch Pháp. Thân chủ tôi là công dân của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới thành lập ngày 2/9/1945… Việc tòa án Pháp truy tố một công dân nước ngoài trên lãnh thổ quê hương của họ là quyết định không có giá trị”.

Cuối cùng tòa án không làm gì được, phải thay đổi sang tội “hoạt động lật đổ”, ông Hoàng Xuân Bình được tại ngoại rồi trở lại hàng ngũ kháng chiến.

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ (quần áo trắng bên phải) cùng các đại biểu Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam.

Sau này hòa bình lập lại, ông Nguyễn Hữu Châu gặp ông Hoàng Xuân Bình, ông Bình kể về Luật sư Nguyễn Hữu Thọ với sự thán phục với danh xưng Người anh hùng kháng chiến.

“Nếu năm 1947 tôi không bị bắt và sau đó mấy tháng, không bị đưa ra trước tòa án binh thì tôi không có dịp làm quen với Luật sư Nguyễn Hữu Thọ”.

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ trong Đại hội Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam năm 1960.

Tháng 4/1949, Chính phủ pháp cử Tướng Georges Revers sang Đông Dương tới Sài Gòn, từ chối công nhận Chính phủ Hồ Chí Minh. Các nhân sỹ, trí thức Sài Gòn- Chợ Lớn quyết định ký một bản “Tuyên ngôn thứ hai của trí thức Sài Gòn- Chợ Lớn”, nêu rõ nguyện vọng của dân tộc Việt Nam.

Bản tuyên ngôn được lập luận chặt chẽ, được ký tên đầy đủ. Ngày 1/6/1949, đoàn đại biểu gồm: Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, kỹ sư Lưu Văn Lang, ông Thượng Công Thuận đến gặp trao cho Cao ủy Pháp Pignon. Mặc dù bị phản đối nhưng đó là đòn đánh trực diện thứ hai, khẳng định bản lĩnh, lý tưởng nhất quán đứng về quyền lợi dân tộc của nhóm trí thức, trong đó có Luật sư Nguyễn Hữu Thọ.

“Tuyên ngôn lần thứ hai của Trí thức Sài Gòn- Chợ Lớn là lập trường dứt khoát của chín trăm nhân sỹ, trí thức, công chức, viên chức trong đó có cha tôi”, ông Nguyễn Hữu Châu chia sẻ.

Báo cáo mật thám chế độ Sài Gòn theo dõi luật sư Nguyễn Hữu Thọ năm 1955 được cho là "đối tượng nguy hiểm".

Khi ông Hoàng Quốc Tân (phụ trách trí vận cấp trên trực tiếp của Luật sư Nguyễn Hứu Thọ) còn sống, ông Nguyễn Hữu Châu đã tiếp xúc và ghi lại những lời kể khâm phục của ông Tân: “Cha cháu là người trung kiên, hoạt động đắc lực, có đầu óc. Do đó ngày 16/10/1949, ba cháu được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Ba cháu tuyên thệ tại số 5 đường Léon Combes, là con đường nổi tiếng vì là nơi hội họp của các nhân sỹ, trí thức”.

Theo ông Nguyễn Hữu Châu, có thể nói trong 3 năm: 1947, 1948, 1949 Luật sư Nguyễn Hữu Thọ được thử thách ngay chính sào huyệt của kẻ thù ở Sài Gòn- Chợ Lớn. Cha ông đã dấn thân vào cuộc chiến, trải qua bao thử thách, vượt lên tất cả, góp phần vào thắng lợi của thời điểm lịch sử lúc bấy giờ.

Ông Nguyễn Hữu Châu kể về những kỷ niệm cuộc đời cách mạng cha mình.

Sau này, cố Bí thư Thành ủy Trần Bạch Đằng viết về Luật sư Nguyễn Hữu Thọ trong cuốn “Cả nước tấn phong anh” có đoạn: “Không ít trường hợp Luật sư bào chữa không lấy thù lao và cũng y như vậy, không phải thân chủ đến gõ cửa luật sư mà chính luật sư sục sạo trong đống cáo trạng, chọn thân chủ mà vấn đề luôn gay gắt, cận kề án tử. Đó là Hoàng Xuân Bình, Nguyễn Châu Sa (Nguyễn Thị Bình), Lý Hải Châu… Luật sư đem hết trí lực, trái tim giành mạng sống cho họ. Mãi sau tổ chức mới phân cho anh làm công việc đó, còn anh đã làm công việc đó từ nhiều năm trước, hoàn toàn vì sự thôi thúc bên trong của anh”.