Họa sĩ Nguyễn Minh và ấn tượng về cuộc 'chuyển dịch' của ký ức

Hạt gạo và văn hóa Việt trở thành biểu tượng quan trọng trong tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Minh. (Ảnh: NVCC)

Họa sĩ Nguyễn Minh sinh năm 1982 tại Hà Nội, tốt nghiệp Thạc sĩ Tạo hình tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Anh bắt đầu hành trình sáng tác chuyên nghiệp từ khoảng năm 2000, trong thời điểm Hà Nội đang chuyển mình mạnh mẽ dưới tác động của làn sóng đô thị hóa. Những biến đổi sâu sắc từ đời sống trở thành mạch nguồn quan trọng trong cảm hứng nghệ thuật của anh.

Trong hành trình sáng tác, tác phẩm chính là dấu mốc cho sự chuyển động trong tư duy và ngôn ngữ nghệ thuật của người nghệ sĩ. Với họa sĩ Nguyễn Minh, "Chuyển dịch" là tác phẩm như vậy.

Tác phẩm đánh dấu giai đoạn sáng tạo mà ở đó những quan tâm về văn hóa, ký ức và đời sống Việt được đặt trong một cấu trúc tạo hình mới khi ký ức tiếp tục vận động, đối thoại với hiện tại. Vừa qua, "Chuyển dịch" cũng đã xuất sắc lọt vào vòng chung khảo UOB Painting of the Year 2026 tại Việt Nam. Đây là một trong những sân chơi nghệ thuật uy tín trong khu vực, quy tụ các nghệ sĩ với nhiều thực hành và góc nhìn đa dạng về hội họa đương đại.

Tác phẩm "Chuyển dịch" của họa sĩ Nguyễn Minh. (Ảnh: NVCC)

"Chuyển dịch" được xây dựng từ năm chiếc mâm gỗ cũ của người Việt, đặt trên nền bê-tông cốt thép. Về chất liệu, ở một nghĩa nào đó mang tính khác nhau về thời đại, không gian sống. Mâm gỗ gợi nhớ những căn nhà xưa, bữa cơm đoàn tụ, về hạt gạo và ký ức gia đình được truyền qua nhiều thế hệ. Bê-tông cốt thép lại mang hơi thở đô thị hóa, công trình mới, nhịp sống đang liên tục thay đổi dưới tác động của tốc độ phát triển.

Họa sĩ Nguyễn Minh không đặt chất liệu vào thế đối lập. Gỗ và bê-tông cùng nâng đỡ, tạo thành chỉnh thể. Ở đó, cái cũ không bị loại bỏ để nhường chỗ cho cái mới, cái mới cũng không phủ nhận giá trị đã tồn tại trước nó. Trong sự cùng tồn tại ấy, ý niệm "chuyển dịch" được mở ra như trạng thái tự nhiên của đời sống và văn hóa.

Đó vừa là sự dịch chuyển của vật thể từ không gian này sang không gian khác, sâu xa hơn còn là sự chuyển động của những giá trị văn hóa trong dòng chảy thời gian. Cùng với quá trình thay đổi của xã hội, ký ức, biểu tượng và giá trị đã hình thành nên căn tính cộng đồng vẫn tìm cách tồn tại dưới những hình thức mới.

Từ những chiếc mâm cũ, họa sĩ đã sáng tạo nhiều tác phẩm ấn tượng. (Ảnh: NVCC)

Trên bề mặt những chiếc mâm, họa sĩ Nguyễn Minh đưa vào hình ảnh phố, hạt gạo và những dấu hiệu của di sản văn hóa Việt. Hệ thống hình ảnh tạo nên hệ thống ký hiệu vừa cụ thể vừa giàu tính gợi mở. Hạt gạo là sự sống, lao động, ký ức của nền văn minh lúa nước. Phố là hiện tại, đô thị, nhịp vận động của xã hội đang không ngừng mở rộng, biến đổi. Còn di sản là ký ức tập thể, những dấu hiệu giúp cộng đồng nhận ra mình giữa những thay đổi của thời đại.

Ba lớp biểu tượng cùng xuất hiện không ngừng bổ sung cho nhau, tựa những lớp trầm tích của đời sống cùng hiện hữu trong không gian. Dường như, bởi lẽ đó, họa sĩ đặt ra câu hỏi quan trọng hơn, đó là con người sẽ lựa chọn mang theo điều gì trong quá trình bước vào tương lai.

Đây cũng là vấn đề xuyên suốt loạt tranh mâm mà Nguyễn Minh đang thực hiện. Điểm xuất phát của loạt tranh là những chiếc mâm gỗ cũ - vật dụng tưởng chừng rất đỗi bình thường mà chứa đựng nhiều tầng ký ức của đời sống người Việt. Mâm gắn với bữa cơm, gia đình, ký ức quây quần.

Các tác phẩm mang ký ức của vật thể kết hợp sáng tạo của họa sĩ. (Ảnh: NVCC)

Họa sĩ Nguyễn Minh tìm đến những chiếc mâm đã có tuổi, đã mang trên mình dấu vết của quá trình sử dụng. Anh nâng niu từng vết xước, vùng gỗ bạc màu, sự biến đổi của chất liệu theo thời gian để mọi dấu vết trở thành một phần tác phẩm. Những yếu tố này được giữ lại trong tác phẩm, tính độc bản nảy sinh theo cách tự nhiên từ chính ký ức của con người vật thể.

Với loạt tác phẩm trên, họa sĩ Nguyễn Minh tiếp tục sử dụng ngôn ngữ tạo hình quen thuộc đó là mảng, khối, đường nét theo tinh thần phương Đông; những khoảng đặc và rỗng; sự đan xen của dày và mỏng; những nhịp điệu thị giác được tạo nên ở cả phần được để trống. Phần viền tròn của mâm được giữ lại, tạo nên một đường biên vừa có chức năng tạo hình, vừa gợi tính tròn đầy, khép kín của mâm trong đời sống văn hóa Việt.

Tác phẩm "Chuyển dịch" khi đang trong quá trình hoàn thiện. (Ảnh: NVCC)

Khoảng gỗ không được vẽ vì thế tựa như phần ký ức được giữ lại với màu của chất liệu, thời gian. Và đó cũng dấu tích của những gì đã từng xảy ra trước khi tác phẩm được hình thành. Theo đó, cái đẹp không đến từ việc che giấu sự cũ kỹ mà từ khả năng nhận ra giá trị trong chính lớp trầm tích ấy.

Yếu tố này khiến loạt tranh mâm của Nguyễn Minh tiến đến điểm giao giữa hội họa và vật thể. Công chúng khi chiêm ngưỡng tác phẩm, bên cạnh chất hội họa, đồng thời nhìn thấy chất gỗ, tuổi đời và những dấu vết của đời sống đã qua. Tác phẩm vì thế có hai lịch sử cùng tồn tại, đó là lịch sử của vật thể trước khi trở thành tác phẩm và lịch sử nghệ thuật được tạo ra từ đam mê, sáng tạo của họa sĩ.

Họa sĩ Nguyễn Minh (Minh Phố). (Ảnh: NVCC)

Có một câu chuyện về cây đàn guitar từng được Nguyễn Minh vẽ, có thể xem như ví dụ rõ nét cho cách anh nhìn nhận vật thể và ký ức. Cây đàn ban đầu do họa sĩ Lê Thiết Cương tặng Nguyễn Minh để anh sáng tác. Sau khi hoàn thành, Nguyễn Minh tặng lại đàn cho chính người chủ cũ. Sau đó, họa sĩ Lê Thiết Cương lại tặng chiếc đàn cho một người khác mà họa sĩ quý mến. Hiện cây đàn đặc biệt này đang được lưu giữ tại Bảo tàng Văn hóa Nghệ thuật Đông Dương (Hải Phòng).

Hành trình của một tác phẩm từ người này sang người khác đã trở thành một phần câu chuyện của vật thể. Cây đàn mang theo dấu vết của những người từng sở hữu, từng trao tặng và từng gắn bó. Khi họa sĩ Nguyễn Minh sáng tạo, nghệ thuật tiếp tục tồn tại và được bổ sung thêm lớp ký ức mới.

Cây đàn guitar với phần sáng tạo hội họa của họa sĩ Nguyễn Minh đang được lưu giữ tại Bảo tàng Văn hóa Nghệ thuật Đông Dương. (Ảnh: NVCC)

Chia sẻ về quá trình thực hiện, họa sĩ Nguyễn Minh cho rằng anh thường không bắt đầu bằng việc tìm kiếm một hình thức thật mới mà quan sát rất kỹ vật thể trước mặt để nhận ra nó có thể đưa mình đi đến đâu. Những chiếc mâm hay đồ vật cũ gợi cho anh rất nhiều cảm xúc. Vì thế, khi tiếp cận, anh cũng thường giữ cho mình khoảng lùi nhất định, không cố kiểm soát tất cả những gì xuất hiện trong tác phẩm.

Họa sĩ quan niệm mỗi vật liệu đều có "tiếng nói" riêng và người vẽ cần biết lắng nghe. Có những quyết định trong quá trình sáng tác đến từ dự tính ban đầu, song, cũng có những chi tiết chỉ xuất hiện khi nghệ sĩ trực tiếp làm việc. Điều bất ngờ đôi khi mở ra hướng đi thú vị nhất cho tác phẩm.

Nguyễn Minh cũng không đặt nặng việc một tác phẩm phải được giải thích đến tận cùng. Anh muốn người xem có thể bước vào tác phẩm từ những cảm nhận riêng, bắt đầu từ một hình ảnh, chất liệu hay chi tiết nào đó rồi tự hình thành câu chuyện riêng. Với anh, nếu tác phẩm đủ khả năng gợi ra những liên tưởng khác với điều người nghệ sĩ dự tính, đó cũng là lúc tác phẩm có một đời sống khác với ý nghĩa riêng.

Hiện trạng những chiếc mâm mang ý nghĩa quan trọng quá trình sáng tạo. (Ảnh: NVCC)

Từ cây đàn cho đến những chiếc mâm gỗ, có thể nhận ra điểm chung trong tư duy, cảm xúc của họa sĩ Nguyễn Minh, đó là anh rất quan tâm đến những vật thể đã có đời sống trước khi trở thành nghệ thuật. Anh luôn bắt đầu từ giá trị tồn tại, từ những dấu vết đã được thời gian ghi lại, rồi bồi đắp, lan tỏa bằng ngôn ngữ hội họa của mình.

Cách làm trên cũng đòi hỏi người nghệ sĩ cần biết tiết chế bởi mỗi can thiệp đều có thể làm mất đi dấu vết ký ức của vật thể. Giữ lại bao nhiêu, thay đổi đến đâu, vẽ vào đâu và để lại khoảng nào trở thành những câu hỏi quan trọng không kém việc lựa chọn hình ảnh hay màu sắc. Thế nên, với Nguyễn Minh, khoảng trống cũng là ký ức.

Bởi vậy, "Chuyển dịch" không hoàn toàn mang tinh thần hoài niệm mà điều họa sĩ quan tâm dường như ở khả năng để những giá trị cũ tiếp tục sống trong hình thức mới. Khi được đưa vào nghệ thuật, những câu chuyện ấy lại tiếp tục được mở ra với công chúng.

"Chuyển dịch" là trạng thái của đời sống, văn hóa, cũng là trạng thái của nghệ thuật. Ở điểm gặp gỡ giữa chiếc mâm gỗ cũ với bê-tông cốt thép, giữa hạt gạo với phố, giữa dấu vết của một gia đình với ký ức của cộng đồng, họa sĩ đặt ra suy tư giản dị mà có sức lay động, đó là con người có thể đi rất xa trong tương lai, nhưng hành trình ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi vẫn biết mình đã đi ra từ đâu.