Hoàn thiện chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá, bảo vệ thế hệ trẻ

Các ý kiến tại tọa đàm nhấn mạnh yêu cầu cụ thể như tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá lên ít nhất 85%, đồng thời siết chặt kiểm soát quảng cáo, tiếp thị và kinh doanh thuốc lá trên môi trường số…, nhằm hạn chế nguy cơ trẻ em, thanh thiếu niên tiếp cận và sử dụng các sản phẩm này.

Tăng hiệu quả cảnh báo sức khỏe

Quang cảnh tọa đàm. Ảnh: Báo Nhân Dân

Sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đã đạt được những kết quả trong nâng cao nhận thức cộng đồng, giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá và xây dựng môi trường không khói thuốc. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá mới cùng những phương thức quảng bá, tiếp thị ngày càng tinh vi đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nhất là trong bối cảnh Quốc hội xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Theo ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, dự thảo Luật đã bổ sung các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trưng bày thuốc lá và tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, nhằm cụ thể hóa quy định cấm tại Nghị quyết số 173/2024/QH15.

Tuy nhiên, khái niệm nguyên liệu thuốc lá trong dự thảo chưa bao gồm các chất không chứa nicotine được sử dụng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá. Vì vậy, có ý kiến đề nghị nghiên cứu bổ sung nhóm chất này, đồng thời xem xét quy định đối với các sản phẩm có thiết kế của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Một nội dung được nhiều chuyên gia quan tâm là tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Theo quy định hiện hành, cảnh báo phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá. Theo Báo cáo thẩm tra số 1208/BC-UBVHXH16 ngày 10/10/2026, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị nghiên cứu nâng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%, hoặc quy định lộ trình tăng diện tích từ 85% đến 100%.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Y tế công cộng cho biết, tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe trên bao bì giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% trong điều tra năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố. Việc sử dụng các hình ảnh cảnh báo trong thời gian dài khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm hiệu quả truyền tải thông điệp.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định cảnh báo phải thay đổi 2 năm một lần, nhưng bộ 6 hình ảnh được sử dụng từ năm 2013 đến nay vẫn chưa được thay đổi. Đánh giá năm 2019 của Trường đại học Y tế công cộng cũng cho thấy hiệu quả của cả 6 mẫu cảnh báo đều giảm.

Vị trí của Việt Nam về diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá cũng có sự suy giảm. Việt Nam từ vị trí thứ 28 trong số 198 quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2014 xuống vị trí thứ 95 trong số 212 quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2025. Trong khi đó, Thái Lan áp dụng diện tích cảnh báo 85%; Lào, Myanmar, Singapore và Brunei áp dụng mức 75%.

Bên cạnh diện tích, việc bảo đảm cảnh báo không bị che khuất cũng cần được quan tâm. Theo chuyên gia, Thông tư liên tịch số 05/2013 có quy định cấm che lấp, che mờ cảnh báo sức khỏe, nhưng có ngoại lệ “trừ việc dán tem thuốc lá theo quy định của pháp luật” tại Điều 4.2a. Quy định này khiến một số sản phẩm thuốc lá lưu hành trên thị trường có cảnh báo sức khỏe bị tem che một phần lớn diện tích. Vì vậy, cần quy định rõ trong Luật việc không để tem thuốc lá hoặc bất kỳ vật liệu nào che lấp cảnh báo sức khỏe trên bao bì. Những thực tế trên cho thấy cần đổi mới diện tích, hình thức và nội dung cảnh báo sức khỏe để duy trì hiệu quả truyền thông về tác hại của thuốc lá, giúp người tiêu dùng nhận diện rõ hơn những nguy cơ đối với sức khỏe.

Siết quảng cáo, tiếp thị thuốc lá trên môi trường số

Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam nhấn mạnh: nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt có hại đối với trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai và thai nhi. WHO đánh giá cao việc Việt Nam cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời khuyến nghị kiểm soát đầy đủ cả các bộ phận, linh kiện của sản phẩm.

Theo Thạc sĩ Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam, Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC) do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành quy định việc quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá là hành vi bị cấm. Quy định này đã được luật hóa tại rất nhiều quốc gia trên thế giới. Báo cáo của WHO cho thấy, tính đến năm 2025, đã có 68 quốc gia và vùng lãnh thổ thực thi rất tốt quy định này. Tuy nhiên, trên bản đồ thế giới vẫn còn nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam, tạo nên khoảng trống về pháp lý cũng như trong khâu thực thi pháp luật.

Thạc sĩ Đoàn Thu Huyền nhận định: “Hiện nay, phương thức buôn bán và thương mại hóa đã thay đổi rất nhiều. Người tiêu dùng nghe, tìm hiểu và thảo luận về một sản phẩm từ rất lâu trước khi trực tiếp nhìn thấy hay tiếp xúc với nó. Trên mạng xã hội, đặc biệt là các nền tảng thương mại điện tử, việc mua bán diễn ra dễ dàng chỉ bằng… những cú nhấp chuột. Người bán có thể dễ dàng mở tài khoản mới, hủy tài khoản cũ, thành lập các nhóm kín hoặc nhóm công khai để kinh doanh sản phẩm. Đây chính là kẽ hở lớn nếu chúng ta không có một cơ chế pháp lý và cơ chế thực thi toàn diện”.

Ngành công nghiệp thuốc lá hiện đang sử dụng 7 phương thức tiếp cận phổ biến, gồm quảng cáo gián tiếp sản phẩm; thuê người nổi tiếng, KOLs và người có sức ảnh hưởng để quảng bá; chạy quảng cáo có trả phí; hợp tác với các nền tảng thương mại và thương hiệu khác; tài trợ, hợp tác tổ chức các chiến dịch lớn trong lễ hội âm nhạc, thời trang; thuê các nhà sáng tạo nội dung trên Internet viết bài quảng bá sản phẩm; duy trì thường xuyên các hình thức khuyến mại, tặng quà.

Tăng trách nhiệm bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên

Không chỉ trên môi trường số, hoạt động bán lẻ thuốc lá trực tiếp gần trường học cũng đặt ra những nguy cơ đối với trẻ em. Nghiên cứu của Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh về khu vực chung quanh trường học trong bán kính 100 m cho thấy, trung bình có gần 13 điểm bán lẻ thuốc lá chung quanh một trường học. Các điểm bán gồm điểm bán lẻ ven đường, cửa hàng tạp hóa, hộ kinh doanh gia đình, quán cà phê và những địa điểm khác. Hầu hết các điểm bán đều bán thuốc lá điếu lẻ; 57,6% điểm bán trưng bày sản phẩm ở độ cao dưới 1 m. Các sản phẩm thuốc lá được đặt ngay bên cạnh những mặt hàng hợp pháp dành cho trẻ em. Thực tế này cho thấy trẻ em không chỉ có nguy cơ tiếp cận thuốc lá trên Internet và môi trường số mà còn có thể bắt gặp sản phẩm ngay tại các điểm bán quanh trường học.

Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, cần chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa nguy cơ. Ông đề xuất tăng trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện, ngăn chặn nội dung vi phạm; giám sát hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng; đồng thời trang bị cho trẻ em kỹ năng nhận diện quảng cáo trá hình và thông tin sai lệch.

Tiến sĩ Nguyễn Huy Quang, Trưởng ban Tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho biết, các doanh nghiệp thuốc lá luôn đặc biệt quan tâm đến giới trẻ, tìm cách tiếp cận để hình thành những người sử dụng mới. Trong khi đó, tỷ lệ cai thuốc lá thành công còn thấp, chỉ dao động khoảng 5-15%. Một khi đã hình thành thói quen hút thuốc, nhiều người sẽ tiếp tục sử dụng trong thời gian dài. Chính vì vậy, việc ngăn ngừa người trẻ bắt đầu sử dụng thuốc lá có ý nghĩa hết sức quan trọng.

Từ góc độ pháp luật, Tiến sĩ Nguyễn Huy Quang cho rằng hiện nay có 5 khoảng trống cần được quan tâm khắc phục trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Đó là cần luật hóa đầy đủ quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội; cần bổ sung quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán; cần tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá và thay đổi hình ảnh định kỳ; cần mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn; cần có quy định về phòng, chống sự can thiệp của ngành công nghiệp thuốc lá vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách.

Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy hoàn thiện chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ dừng ở việc sửa đổi quy định pháp luật mà còn đòi hỏi cơ chế giám sát và thực thi hiệu quả. Việc tăng diện tích cảnh báo sức khỏe, kiểm soát quảng cáo, khuyến mại, tài trợ và hoạt động kinh doanh thuốc lá trên môi trường số cần được triển khai đồng bộ, đi đôi với nâng cao trách nhiệm của các nền tảng và điểm bán lẻ. Cùng với đó, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo dựng môi trường an toàn, giúp trẻ em, thanh thiếu niên nhận diện tác hại của thuốc lá, chủ động phòng tránh nguy cơ tiếp cận và sử dụng sản phẩm này.