Hoàn thiện hành lang pháp lý: 'Đòn bẩy' cho ngân hàng thông minh bứt phá trong kỷ nguyên dữ liệu và AI

Xây dựng khuôn khổ pháp lý đón đầu xu thế

Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc phát triển hạ tầng, nền tảng, dịch vụ ngân hàng hiện đại, hệ thống pháp lý ngành Ngân hàng luôn bám sát các định hướng và chỉ đạo tại các Nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới và Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân. Những chỉ đạo này đã tạo định hướng trong việc thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số để NHNN chủ động trong việc nghiên cứu, hoàn thiện khung pháp lý tạo thuận lợi cho quá trình số hóa ngành Ngân hàng.

Từ các Nghị quyết này, có thể nhìn nhận hệ thống pháp luật ngành Ngân hàng trong định hướng hỗ trợ phát triển ngân hàng thông minh được nhìn nhận dưới các góc độ sau:

Thứ nhất, nền móng cho hành trình chuyển đổi số toàn diện là các luật mang tính xương sống của Ngành như Luật Các TCTD và Luật Phòng, chống rửa tiền. Các văn bản này đã đón đầu xu thế, tạo cơ sở để triển khai áp dụng các công nghệ đổi mới sáng tạo trong ngành Ngân hàng.

Luật Các TCTD số 32/2024/QH15 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 96/2025/QH15) đã hoàn thiện các quy định về dịch vụ ngân hàng qua phương tiện điện tử và xây dựng khung pháp lý cho việc thử nghiệm ứng dụng công nghệ và triển khai các sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong hoạt động ngân hàng, tạo nền tảng cho việc ứng dụng các công nghệ chủ chốt của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0: quy định về trách nhiệm xây dựng, ban hành quy định nội bộ đối với hoạt động nghiệp vụ của TCTD, bao gồm cả việc thực hiện hoạt động nghiệp vụ bằng phương tiện điện tử (Điều 101); quy định về giao dịch điện tử trong hoạt động ngân hàng (Điều 105); có quy định riêng cho hoạt động cấp tín dụng bằng phương tiện điện tử như quy định về xét duyệt cấp tín dụng, lưu trữ hồ sơ tín dụng (Điều 102, Điều 104); quy định trách nhiệm niêm yết thông tin của TCTD trong trường hợp ngừng giao dịch bằng phương tiện điện tử; quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng (Điều 106).

Luật Các TCTD đã tạo nền tảng để tăng cường các biện pháp bảo đảm an toàn hệ thống TCTD, nâng cao năng lực quản trị rủi ro, tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế, tạo cơ sở pháp lý để đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong lĩnh vực ngân hàng và phát triển những sản phẩm, dịch vụ ngân hàng hiện đại; đơn giản hóa thủ tục, tạo điều kiện tăng cường khả năng tiếp cận tín dụng của người dân và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, hành lang pháp lý cũng được củng cố thông qua Luật Phòng, chống rửa tiền số 14/2022/QH15. Luật Phòng, chống rửa tiền quy định về thông tin nhận biết khách hàng để phù hợp với pháp luật hiện hành, khuyến nghị và đánh giá của các tổ chức quốc tế như FATF và APG; đối tượng báo cáo có thể khai thác thông tin trong các cơ sở dữ liệu quốc gia theo quy định pháp luật để đối chiếu, xác minh thông tin do khách hàng cung cấp. Trên cơ sở các quy định tại Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành, các tổ chức tài chính, đặc biệt là trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm... đã chủ động từng bước hoàn thiện hệ thống công nghệ thông tin phục vụ quản lý thông tin khách hàng và kiểm soát giao dịch nhằm mục tiêu phòng, chống rửa tiền cũng như minh bạch thông tin trong hoạt động của các đối tượng báo cáo.

Thứ hai, các văn bản làm cơ sở triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) trong lĩnh vực ngân hàng. Nghị định số 94/2025/NĐ-CP về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng được ban hành, đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam thiết lập khung pháp lý cho việc thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ, mô hình tài chính mới ứng dụng công nghệ, trước khi chính thức áp dụng toàn hệ thống. Những quy định này mở ra cơ hội cho các giải pháp công nghệ tài chính mới như chấm điểm tín dụng, chia sẻ dữ liệu qua giao diện lập trình ứng dụng mở (Open API), cho vay ngang hàng (P2P Lending), đáp ứng nhu cầu thực tiễn, tháo gỡ những “nút thắt”, góp phần khơi thông nguồn lực cho đổi mới sáng tạo, thúc đẩy ứng dụng, chuyển giao và phát triển khoa học công nghệ.

Thứ ba, các văn bản để triển khai thực hiện các hoạt động ngân hàng bằng phương tiện điện tử và tăng cường an ninh, an toàn dịch vụ ngân hàng, trung gian thanh toán trên môi trường số.

Trong thời gian qua, NHNN đã ban hành các văn bản tạo cơ sở pháp lý để áp dụng phương tiện điện tử trong hoạt động cung ứng dịch vụ ngân hàng như Thông tư số 15/2024/TT-NHNN quy định về cung ứng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt (đã được sửa đổi, bổ sung); Thông tư số 61/2024/TT-NHNN quy định về bảo lãnh ngân hàng; Thông tư số 64/2024/TT-NHNN quy định về triển khai giao diện lập trình ứng dụng mở trong ngành Ngân hàng; Thông tư số 29/2026/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng;…

Các văn bản này là cơ sở để các ngân hàng triển khai hoạt động nghiệp vụ bằng phương tiện điện tử như áp dụng quy trình nhận biết, xác minh thông tin khách hàng trực tuyến (eKYC); qua đó góp phần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong lĩnh vực ngân hàng và phát triển những sản phẩm, dịch vụ ngân hàng hiện đại.

Bên cạnh đó, các văn bản quy định về an ninh, an toàn khi cung cấp dịch vụ trực tuyến cũng tiếp tục được hoàn thiện như Thông tư số 09/2020/TT-NHNN quy định về an toàn hệ thống thông tin trong hoạt động ngân hàng; Thông tư số 18/2024/TT-NHNN ngày 28/6/2024 quy định về hoạt động thẻ ngân hàng (đã được sửa đổi, bổ sung); Thông tư số 50/2024/TT-NHNN quy định về an toàn, bảo mật cho việc cung cấp dịch vụ trực tuyến trong ngành Ngân hàng;… Đồng thời, trong thời gian tới đây, các quy định về an toàn, quản lý rủi ro trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo tiếp tục được sửa đổi, bổ sung để các đơn vị trong ngành Ngân hàng triển khai, góp phần bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có liên quan.

Thời gian qua, các đơn vị trong ngành Ngân hàng đã đẩy mạnh ứng dụng AI trong nhiều nghiệp vụ như thẩm định cho vay, phát hiện gian lận thanh toán, tư vấn tự động (chatbot),.. Tuy nhiên, việc triển khai AI cũng phát sinh những rủi ro, thách thức về an ninh, an toàn hệ thống thông tin; rủi ro về mô hình thuật toán có thể dẫn đến sai lệch/thiên lệch dữ liệu đầu ra. Do đó, việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành sẽ thiết lập khung yêu cầu tối thiểu về an toàn, quản lý rủi ro tạo điều kiện triển khai đối với việc ứng dụng AI trong hoạt động ngân hàng, đồng thời kiểm soát, giảm thiểu rủi ro phát sinh từ các ứng dụng AI.

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao hiệu quả thực thi

Việc triển khai mô hình ngân hàng thông minh trong ngành Ngân hàng đang đi đúng hướng và bước đầu gặt hái được những kết quả tích cực, tập trung giải quyết các bài toán thực tiễn về trải nghiệm khách hàng, an toàn bảo mật và tối ưu hóa vận hành, góp phần quan trọng vào sự phát triển ổn định và bền vững của Ngành.

Song hành với sự bứt phá trong việc ứng dụng AI và Big Data, việc nâng cao yêu cầu bảo mật dữ liệu luôn là mối quan tâm của ngành Ngân hàng. Trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi, NHNN xác định công tác phòng, chống gian lận, bảo vệ người tiêu dùng nói riêng và bảo đảm an ninh, an toàn giao dịch điện tử nói chung là yếu tố then chốt, sống còn của chuyển đổi số.

Thời gian tới, để hỗ trợ sự phát triển ngân hàng thông minh và thúc đẩy chuyển đổi số ngân hàng, NHNN đang nghiên cứu hoàn thiện khung pháp lý theo một số định hướng như sau:

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, cơ chế, chính sách tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, phát triển hạ tầng công nghệ, thanh toán số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, đồng thời đảm bảo an ninh, an toàn hệ thống.

Thứ hai, tiếp tục triển khai thực hiện có hiệu quả các kế hoạch thực hiện chiến lược ngành Ngân hàng (Chiến lược Chuyển đổi số ngành Ngân hàng đến năm 2030; Chiến lược dữ liệu ngành Ngân hàng đến năm 2030). Đồng thời, đẩy mạnh Kế hoạch phối hợp số 01/KHPH-BCA-NHNNVN giữa Bộ Công an và NHNN nhằm thực hiện các nhiệm vụ tại Đề án 06, thúc đẩy, tạo thuận lợi cho các sản phẩm, dịch vụ thanh toán an toàn, bảo mật, tiện ích; đảm bảo an ninh, an toàn và bảo mật hoạt động thanh toán, ngân hàng,...

Thứ ba, rà soát, đánh giá quá trình triển khai thực hiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, kịp thời đề xuất hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho các cơ chế thử nghiệm đã được thực tế chứng minh là phù hợp, tạo động lực cho sự phát triển của ngành Ngân hàng.

Thứ tư, phối hợp với Bộ Tư pháp để thực hiện tổng rà soát hệ thống pháp luật, kịp thời tháo gỡ “điểm nghẽn” trong lĩnh vực ngân hàng, góp phần vào việc hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý thuận lợi đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới.

Việc nghiên cứu và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý trong hoạt động ngân hàng là yêu cầu tất yếu bám sát dòng chảy phát triển của kỷ nguyên dữ liệu và AI. Trong bối cảnh phát triển mô hình ngân hàng thông minh, một hành lang pháp lý đồng bộ, vững chắc chính là bệ phóng quyết định, giúp khơi thông mọi nguồn lực công nghệ và dữ liệu. Trong giai đoạn tới, việc tiếp tục nâng cao hiệu quả thực thi và chủ động đón đầu các xu thế thể chế mới sẽ là động lực quan trọng, thúc đẩy quá trình bứt phá mạnh mẽ, bảo đảm cho toàn ngành phát triển an toàn, ổn định và bền vững.

(*) Tạ Quang Đôn, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, NHNN Việt Nam - Phạm Thị Hương Ly, Vụ Pháp chế, NHNN Việt Nam