Hoàn thiện hệ thống thể chế để công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo phát triển tương xứng tiềm năng, lợi thế

Phát triển có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải

Hội thảo được thực hiện theo chỉ đạo của Lãnh đạo Quốc hội về việc triển khai thực hiện các chủ trương, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại Thông báo số 66-TB/VPTW ngày 25/5/2026 tại buổi làm việc với các cơ quan về phát triển công nghiệp vật liệu và Chỉ thị số 03-CT/TW ngày 03/02/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý, phát triển vật liệu xây dựng trong giai đoạn mới.

Tại Hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, trong lịch sử phát triển của các quốc gia công nghiệp, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo luôn được xem là các ngành công nghiệp nền tảng, giữ vai trò quan trọng đối với năng lực sản xuất quốc gia, năng lực tự chủ và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

“Có thể nói, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo chính là nền móng của nền công nghiệp quốc gia, là nền tảng của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tự chủ công nghệ, tự chủ sản xuất; là yếu tố đầu vào, điều kiện tiên quyết phục vụ phát triển các lĩnh vực thiết yếu, các sản phẩm công nghệ chiến lược và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự cường”, Phó Chủ tịch Quốc hội nói.

Thời gian qua, với sự lãnh đạo, chỉ đạo đồng bộ, quyết liệt của Lãnh đạo Đảng, Nhà nước; sự vào cuộc tích cực của các ban, Bộ, ngành, địa phương, đặc biệt là nỗ lực vượt bậc của cộng đồng doanh nghiệp, ngành công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo của nước ta đã có bước phát triển quan trọng, đóng góp tích cực vào tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Quốc hội, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn hạn chế, yếu kém, thậm chí là những thách thức rất lớn đặt ra phải tập trung giải quyết để ngành công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam phát triển tương xứng với tiềm năng, lợi thế của đất nước như chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại Thông báo số 66-TB/VPTW ngày 25/5/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về thông báo kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với các cơ quan về phát triển công nghiệp vật liệu.

Khẳng định, trong bối cảnh thế giới đang diễn ra cạnh tranh quyết liệt giữa các nước phát triển về công nghệ, chuỗi cung ứng, năng lượng, vật liệu mới, trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, robot và sản xuất thông minh; việc phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí không còn là vấn đề riêng của từng ngành sản xuất mà đã trở thành vấn đề chiến lược của quốc gia, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhắc lại một nội dung rất quan trọng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ là phát triển công nghiệp vật liệu phải có trọng tâm, trọng điểm; không dàn trải và cần tập trung vào 3 nhóm lớn gồm vật liệu cơ bản; vật liệu chiến lược; vật liệu tương lai.

Đồng thời, phải chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên thô sang chế biến sâu; làm chủ công nghệ lõi; nâng cao giá trị gia tăng; phát triển công nghiệp vật liệu dựa trên khoa học công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và các doanh nghiệp quốc gia có năng lực dẫn dắt.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban KH,CN&MT Trần Văn Khải phát biểu dẫn đề Hội thảo.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban KH,CN&MT Nguyễn Thanh Hải cũng nhận định, lịch sử phát triển kinh tế thế giới cho thấy, những bước tiến vượt bậc, sự nhảy vọt trong công nghệ đều gắn liền với khả năng làm chủ vật liệu; năng lực chế tạo vật liệu và cơ khí không chỉ là những ngành sản xuất thông thường mà là nền tảng cốt lõi của toàn bộ hệ thống công nghiệp của mỗi quốc gia.

Với Việt Nam, sau gần 40 năm Đổi mới, 2 ngành công nghiệp này đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, so với yêu cầu của giai đoạn phát triển mới và mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2025, 2 ngành này vẫn còn tồn tại, hạn chế và thách thức lớn như phần lớn sản xuất lớn vẫn tập trung vào sản phẩm phổ thông, giá trị gia tăng còn thấp; chưa làm chủ được nhiều loại vật liệu và thiết bị chiến lược phục vụ bán dẫn, điện tử, AI, robot, điện hạt nhân, hàng không vũ trụ…

Chủ nhiệm Ủy ban KH,CN&MT Nguyễn Thanh Hải phát biểu tại Hội thảo.

Nhắc lại tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài viết “Đột phá thể chế, pháp luật để đất nước vươn mình”, đó là đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, là nền tảng vững chắc, là động lực mạnh mẽ cho sự phát triển pháp luật đi trước một bước, mở đường cho phát triển và đổi mới sáng tạo, bà Nguyễn Thanh Hải khẳng định, các ý kiến thảo luận tại hội thảo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần cung cấp cơ sở khoa học thực tiễn để Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, hoàn thiện các chủ trương, cơ chế, chính sách, hệ thống pháp luật để ngành công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí phát triển mạnh mẽ, vượt trội trong thời gian tới, góp phần quan trọng, cơ bản vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Cần có cách tiếp cận mới về công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí, chế tạo

Tại Hội thảo, các ý kiến phát biểu tập trung làm rõ vị trí, vai trò của công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn phát triển mới của đất nước; khẳng định sự cần thiết phải có nhận thức và cách tiếp cận mới về công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí, chế tạo, xem đây là các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc của nền kinh tế.

Trên cơ sở đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng phát triển của 2 ngành hiện nay cũng như xác định rõ những thành tựu, hạn chế, điểm nghẽn lớn nhất và mức độ tự chủ về vật liệu, thiết bị, công nghệ của nước ta, các đại biểu cũng đưa ra các đề xuất, kiến nghị để phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới.

Theo đó, nhiều ý kiến đề nghị sớm xây dựng và ban hành Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp vật liệu, Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới, bảo đảm gắn kết chặt chẽ với các mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo, phát triển các ngành công nghệ chiến lược và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.

Quang cảnh Hội thảo.

Đồng thời, rà soát toàn diện hệ thống pháp luật hiện hành, sửa đổi bổ sung, hoàn thiện các quy định liên quan đến đầu tư, khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo, chuyển giao khoa học công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đấu thầu, chỉ định thầu, mua sắm công, thuế, tín dụng, công nghiệp hỗ trợ, phát triển vật liệu mới và cơ khí chế tạo công nghệ cao; cơ chế chính sách thu hút người tài, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và các nguồn lực vật chất lớn đang tồn tại trong xã hội.

Nhiều ý kiến đề nghị nghiên cứu các cơ chế đột phá để thúc đẩy nghiên cứu phát triển khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, hình thành các trung tâm nghiên cứu vật liệu và cơ khí chế tạo trọng điểm quốc gia, hỗ trợ phát triển các phòng thí nghiệm hiện đại. Xây dựng cơ chế hỗ trợ và hình thành một số doanh nghiệp quốc gia dẫn dắt trong lĩnh vực vật liệu và cơ khí chế tạo, có năng lực nghiên cứu thiết kế, chế tạo tích hợp hệ thống và tham gia cạnh tranh quốc tế.

Đối với các nhóm vật liệu chiến lược, các đại biểu đề xuất tập trung vào vật liệu bán dẫn thế hệ mới, vật liệu nano và nanocomposite, vật liệu năng lượng mới, vật liệu sinh học và vật liệu y sinh; đẩy mạnh nghiên cứu các vật liệu phục vụ AI, robot, điện hạt nhân, quốc phòng và các ngành công nghệ chiến lược khác.

Ưu tiên phát triển các sản phẩm cơ khí chiến lược gồm thiết bị đường sắt tốc độ cao, thiết bị điện hạt nhân, robot công nghiệp, máy công cụ CNC, thiết bị bán dẫn, thiết bị năng lượng mới, UAV, drone, khuôn mẫu chính xác, thiết bị quốc phòng công nghệ cao...