Xanh hóa ngành bao bì từ chính sách đến thực tế

Nhà sản xuất trình diễn quy trình sản xuất tự động hóa. (Ảnh minh họa: Mỹ Phương/TTXVN)

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) đối với ngành bao bì tại Việt Nam đã chính thức bước từ khung chính sách sang giai đoạn vận hành thực tế, trở thành phép thử rõ ràng nhất cho năng lực và tầm nhìn xanh của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh hạ tầng phân loại tại nguồn còn nhiều bất cập, việc chủ động ứng dụng công nghệ để kiểm soát toàn diện vòng đời sản phẩm đang là giải pháp cốt lõi nhằm hóa giải áp lực tuân thủ, giúp các doanh nghiệp tiên phong kiến tạo lợi thế cạnh tranh bền vững trong nền kinh tế tuần hoàn.

Phép thử năng lực thích ứng của doanh nghiệp

Theo Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam), tính đến hết tháng 5/2026, tổng khối lượng bao bì được đăng ký, ủy quyền và phê duyệt chính thức trên cả nước đạt hơn 60.000 tấn; trong đó, hơn 30.000 tấn đã được triển khai thu gom, tái chế thực tế.

Quy mô thực hiện cả năm 2026 dự kiến tăng trưởng khoảng 90% so với năm 2025. Sự phát triển nhanh chóng này đặt ra đòi hỏi khắt khe hơn đối với hạ tầng thu gom và năng lực tái chế nội địa.

Ông Phạm Phú Ngọc Trai, Chủ tịch Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam khẳng định, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu không còn là khái niệm bàn thảo mà đã bước vào giai đoạn thực hiện bắt buộc với những kết quả rõ rệt. Kinh tế tuần hoàn đã trở thành yêu cầu thực tiễn của mô hình tăng trưởng mới, nơi sự phát triển phải đi đôi với hiệu quả tài nguyên và trách nhiệm môi trường.

Bước ngoặt lớn của chính sách môi trường được đánh dấu bằng Nghị định 110/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực ngày 25/5/2026 về quy định chi tiết trách nhiệm mở rộng của doanh nghiệp.

Theo đó, nhà sản xuất, nhập khẩu các sản phẩm, bao bì thuộc danh mục phải thực hiện tái chế theo quy cách và tỷ lệ bắt buộc khi đưa ra thị trường Việt Nam. Tỷ lệ này sẽ được điều chỉnh tăng theo chu kỳ 3 năm một lần, với mức tăng tối đa 10%, bắt đầu từ năm 2029.

Quy định mới biến trách nhiệm xử lý chất thải sau tiêu thụ từ tự nguyện thành nghĩa vụ pháp lý nghiêm ngặt. Tuy nhiên, việc triển khai Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu đang đối mặt với bài toán khó từ thực tế. Hiện nay, hạ tầng phân loại và thu gom rác tại Việt Nam vẫn chưa đồng bộ, khiến hoạt động tái chế gặp nhiều thách thức.

Thống kê cho thấy, mỗi năm cả nước phát sinh khoảng 25,3 triệu tấn rác thải sinh hoạt, nhưng có đến 60% trong số đó vẫn phải xử lý thông qua hình thức chôn lấp truyền thống. Thực trạng này cho thấy việc triển khai Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu không chỉ là bài toán tuân thủ pháp lý đơn thuần, mà đã trở thành phép thử năng lực, tầm nhìn dài hạn của mỗi doanh nghiệp.

Từ góc độ cơ quan quản lý, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, sau hơn hai năm triển khai các quy định Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu, nhận thức của doanh nghiệp nâng cao, thị trường tái chế từng bước phát triển và nhiều mô hình hợp tác đa bên đã hình thành.

Theo ông Hồ Kiên Trung, tinh thần xuyên suốt của chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu là lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Nhà sản xuất, nhập khẩu không chỉ thực hiện nghĩa vụ bắt buộc mà phải chủ động tổ chức thu gom, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng, góp phần xây dựng nền kinh tế tuần hoàn và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp được lựa chọn giữa tự tổ chức thu gom, tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam.

Ông Lê Trung Thông, Giám đốc điều hành Lagom Việt Nam, nhận định doanh nghiệp có định hướng bền vững nên tự tổ chức hoặc hợp tác với đơn vị chuyên biệt thay vì chọn giải pháp đóng quỹ để "chuyển giao trách nhiệm." Nhà nước cũng cần có cơ chế ghi nhận, ưu đãi rõ ràng cho những đơn vị chọn con đường tự chủ này để kiến tạo hệ thống tái chế bền vững.

Ứng dụng khoa học công nghệ xây dựng chuỗi giá trị xanh

Sản phẩm sữa chua uống không dùng ống hút và bao bì dễ tái chế đã xuất khẩu đến thị trường khu vực Châu Đại Dương. (Ảnh: Vinamilk cung cấp)

Thực tế chứng minh những doanh nghiệp chủ động chuẩn bị từ sớm như Vinamilk đang biến áp lực Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu thành lợi thế cạnh tranh nhờ kiểm soát toàn diện vòng đời bao bì. Năm 2025, Vinamilk đã phối hợp tái chế 6 nhóm bao bì với khối lượng hơn 12.800 tấn và tiếp tục nâng lên hơn 13.200 tấn trong năm 2026.

Mô hình tự chủ này giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí đến 1/3 so với phương án đóng phí vào Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam, đồng thời cung cấp dữ liệu kiểm kê khí nhà kính chính xác hướng tới mục tiêu Net Zero vào năm 2050.

Theo tính toán, cứ khoảng 1.000 tấn vỏ hộp sữa được tái chế sẽ giúp giảm phát thải khoảng 7.500 tấn CO₂ tương đương so với việc chôn lấp. Những sản phẩm phế thải này sau đó đã được "hồi sinh" thành các vật dụng hữu ích như bộ bàn ghế nhiều màu sắc phục vụ tại các trường mầm non.

Đáng chú ý, cách tiếp cận Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu toàn diện đòi hỏi phải kiểm soát ngay từ khâu thiết kế. Vinamilk đã tiên phong triển khai giải pháp "nắp có tai" thay thế loại nắp trơn kèm ống hút nhựa, giúp tiết giảm hơn 4,5 triệu ống hút, tương đương 1,7 tấn nhựa.

Việc tối ưu hóa cấu trúc chai sữa chua uống cũng giúp cắt giảm thêm 48 tấn nhựa nguyên sinh. Đến nay, 99% thùng giấy của doanh nghiệp đã chuyển sang sử dụng mực in gốc nước thân thiện môi trường; bao bì dòng sữa chua uống Green Farm được thiết kế với gần 40% thành phần từ nguyên liệu tái tạo, đáp ứng chứng nhận FSC về quản lý rừng bền vững.

Ở khâu tiêu dùng, các chiến dịch như "Chọn giải pháp xanh cho bạn," "Vỏ xinh được tái sinh" đã thu gom hơn 26 tấn vỏ hộp, thu hút hơn 500.000 lượt quan tâm của cộng đồng, góp phần thay đổi hành vi tiêu dùng xanh. Xanh hóa bao bì hiện cũng là hàng rào kỹ thuật bắt buộc tại các thị trường xuất khẩu lớn như Liên minh châu Âu, Mỹ, Nhật Bản.

Đại diện Nestlé Việt Nam từng khẳng định: “Bao bì xanh, có thể tái chế là con đường ngắn nhất giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững. Hàng năm, Nestlé sử dụng lượng bao bì cực lớn. Nhưng, công ty đã sớm cải tiến thiết kế nhằm loại bỏ những phần bao bì không cần thiết, giảm sử dụng nhựa nguyên sinh, thay thế bằng nguyên liệu thân thiện môi trường.” Đến nay, khoảng 94% bao bì sản phẩm của công ty được thiết kế có thể tái chế và tái sử dụng.

Theo Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, thu gom và tái chế toàn bộ bao bì đưa ra thị trường không đơn thuần là mục tiêu môi trường mà còn là bài toán phát triển quốc gia. Để giải quyết bài toán này không thể chỉ gia tăng năng lực thu gom hay tái chế mà cần thiết kế lại toàn bộ chuỗi giá trị, từ vật liệu, thiết kế bao bì, tiêu chuẩn sản xuất, công nghệ phân loại, công nghệ tái chế cho đến sự tham gia của người tiêu dùng.

"Không một bên nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ chuỗi giá trị này. Doanh nghiệp có thị trường, dữ liệu thực tiễn và năng lực triển khai; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách; trong khi các trường đại học và viện nghiên cứu đóng góp bằng tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao," bà Mai nhận định.

Dù vậy, cuộc đua này cũng bộc lộ khoảng cách lớn khi các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước đang chậm chân hơn khối FDI do eo hẹp về vốn và công nghệ sản xuất bao bì phân hủy sinh học hoặc hạt nhựa tái chế PCR.

Để hệ thống tuần hoàn vận hành hiệu quả dài hạn, các chuyên gia cho rằng Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu không thể tách rời các mắt xích về hạ tầng, năng lực ngành tái chế phụ trợ và sự đồng thuận của cộng đồng trong việc phân loại rác tại nguồn.

Sự tiên phong của các doanh nghiệp "đầu tàu" như Vinamilk, Nestlé Việt Nam sẽ là chất xúc tác mạnh mẽ thúc đẩy toàn bộ hệ sinh thái cung ứng chuyển dịch đồng bộ theo định hướng phát triển xanh của quốc gia./.