HOÀN THIỆN THỂ CHẾ, MỞ RỘNG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN LĨNH VỰC BƯU CHÍNH Tạo hành lang pháp lý hiện đại, đồng bộ và phù hợp với nền kinh tế số

Doanh thu dịch vụ bưu chính đạt hơn 87.000 tỷ đồng

Từ khoảng 40 doanh nghiệp bưu chính vào năm 2010, đến nay cả nước đã có khoảng gần 1.000 doanh nghiệp bưu chính. Doanh thu dịch vụ bưu chính tăng từ khoảng 4.000 tỷ đồng lên hơn 87.000 tỷ đồng; sản lượng bưu gửi tăng từ khoảng 330 triệu lên hơn 4,1 tỷ bưu gửi. Những con số này cho thấy bưu chính đã có bước phát triển mạnh mẽ, ngày càng gắn chặt với đời sống kinh tế - xã hội và trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng hàng hóa.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long chủ trì Hội nghị lấy ý kiến dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi)

Tại Hội nghị lấy ý kiến đối với dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long nhấn mạnh, mục tiêu sửa luật nhằm đưa bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số, đặc biệt là thương mại điện tử, bảo đảm “dòng chảy vật chất” bên cạnh “dòng chảy dữ liệu”.

Thực tế phát triển của thị trường trong 15 năm qua cho thấy nhiều quy định của Luật Bưu chính năm 2010 đã bộc lộ những điểm không còn phù hợp. Một trong những thay đổi rõ nét nhất là sự chuyển dịch mạnh từ thư tín sang gói, kiện hàng hóa. Năm 2024, tổng sản lượng bưu gửi toàn thị trường đạt hơn 3,3 tỷ bưu gửi, trong đó gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%. Sự thay đổi này gắn trực tiếp với sự bùng nổ của thương mại điện tử và đang làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của thị trường bưu chính.

Trong khi đó, Luật hiện hành chưa quy định cụ thể trọng lượng tối đa của bưu gửi. Trên thực tế, doanh nghiệp và người sử dụng thường hiểu bưu gửi là thư có trọng lượng dưới 2kg và gói, kiện có trọng lượng không quá lớn, thường dưới 31,5kg. Cách tiếp cận này khiến phạm vi của lĩnh vực bưu chính chưa thực sự tương xứng với vai trò ngày càng lớn của ngành trong nền kinh tế số. Bên cạnh đó, nhiều loại hình dịch vụ mới đã xuất hiện nhưng chưa được quy định đầy đủ, như dịch vụ hoàn tất đơn hàng (fulfilment), logistics “nhẹ”, các dịch vụ hỗ trợ hoặc được triển khai cùng với dịch vụ bưu chính.

Sự phát triển của thương mại điện tử cũng kéo theo những mô hình dịch vụ mà Luật năm 2010 chưa dự liệu đầy đủ. Nguyên Vụ trưởng Vụ Bưu chính Lã Hoàng Trung cho rằng, sự phát triển của thị trường đã xuất hiện những khoảng trống pháp lý, trong đó có các mô hình như dịch vụ thu hộ tiền hàng (COD), đòi hỏi phải được nghiên cứu, bổ sung cơ sở pháp lý để quản lý phù hợp.

Một nội dung khác cũng được quan tâm là bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính; năm 2024, với hơn 3,3 tỷ bưu gửi được lưu chuyển trên thị trường và hơn 90% là gói, kiện hàng hóa, nguy cơ lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng lậu, hàng cấm, hàng giả, giấy tờ giả mạo hoặc các tài liệu vi phạm pháp luật cũng gia tăng.

Sửa đổi phù hợp với nền kinh tế số

Trong bối cảnh thương mại điện tử được dự báo tiếp tục phát triển mạnh trong những năm tới, việc bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính không thể chỉ dựa trên các phương thức quản lý truyền thống. Hệ thống pháp luật cần bổ sung những quy định phù hợp hơn về trách nhiệm của doanh nghiệp, định danh người gửi, quản lý dữ liệu, phối hợp với cơ quan chức năng và kiểm soát các nguy cơ phát sinh trong quá trình cung ứng dịch vụ.

Cùng với yêu cầu quản lý thị trường, việc bảo đảm dịch vụ bưu chính công ích cũng cần được nhìn nhận lại. Luật hiện hành quy định dịch vụ bưu chính công ích gồm dịch vụ bưu chính phổ cập, dịch vụ bưu chính phục vụ quốc phòng, an ninh và nhiệm vụ đặc thù khác. Tuy nhiên, một số khái niệm chưa được định nghĩa, hướng dẫn cụ thể và thống nhất.

Đáng chú ý, dịch vụ bưu chính KT1 đã được xác định là dịch vụ bưu chính công ích tại Quyết định số 32/2025/QĐ-TTg ngày 8/9/2025 của Thủ tướng Chính phủ về Mạng bưu chính phục vụ cơ quan Đảng, Nhà nước, nhưng nội dung này chưa được quy định trong Luật Bưu chính.

Thực tiễn phòng, chống dịch Covid-19 cũng cho thấy vai trò quan trọng của mạng bưu chính trong việc hỗ trợ chính quyền các cấp, vận chuyển hàng hóa thiết yếu và duy trì hoạt động cung ứng trong những tình huống đặc biệt. Vì vậy, việc quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp bưu chính trong phòng, chống thiên tai, dịch bệnh và các trường hợp khẩn cấp, đồng thời có cơ chế hỗ trợ phù hợp để duy trì dịch vụ công ích, là yêu cầu cần được tính đến trong lần sửa đổi này.

Theo định hướng xây dựng Luật, bưu chính không chỉ được nhìn nhận là hoạt động chuyển phát mà hướng tới trở thành một trong những hạ tầng quan trọng, thiết yếu của quốc gia, với mạng bưu chính công cộng làm nòng cốt. Hạ tầng này vừa phục vụ cung ứng sản phẩm, dịch vụ bưu chính, vừa có thể được huy động để tham gia phòng, chống thiên tai, dịch bệnh và ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

Việc sửa đổi Luật cũng hướng tới thể chế hóa các chủ trương, định hướng mới của Đảng và Nhà nước về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế, hoàn thiện thể chế và phát triển kinh tế tư nhân. Qua đó, tạo cơ sở pháp lý thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực bưu chính, phát triển hạ tầng bưu chính số, bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh mạng và mở rộng hệ sinh thái dịch vụ.

Đặc biệt, trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới ngày càng phát triển, bưu chính được kỳ vọng đóng vai trò lớn hơn trong kết nối thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp đưa hàng hóa đến người tiêu dùng trong và ngoài nước. Việc hoàn thiện pháp luật cũng phải bảo đảm nội luật hóa đầy đủ các cam kết quốc tế, đồng thời bảo vệ lợi ích quốc gia và tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển.

Cùng với chuyển đổi số, các mô hình bưu chính xanh và thử nghiệm công nghệ mới cũng cần có hành lang pháp lý phù hợp. Các giải pháp giảm phát thải, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường cần được khuyến khích. Trong khi đó, những công nghệ mới như thiết bị bay không người lái có thể mở ra phương thức giao nhận mới, rút ngắn thời gian và nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ.

Sau 15 năm, Luật Bưu chính đã hoàn thành vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng pháp lý cho thị trường. Nhưng quy mô, phương thức vận hành và vai trò của ngành hiện nay đã khác xa thời điểm năm 2010. Việc sửa đổi Luật vì thế không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập trong thực thi mà còn là cơ hội thiết kế một hành lang pháp lý hiện đại, đồng bộ và phù hợp với nền kinh tế số.