Học sinh trước vô vàn áp lực: Vì đâu nên nỗi?

Học sinh phải "chạy" trên nhiều đường đua

Trong lớp học hôm nay, áp lực không còn chỉ nằm ở một bài kiểm tra hay một kỳ thi. Nó len vào từng cuộc trò chuyện giữa bạn bè, từng bức ảnh trên mạng xã hội, từng bảng thành tích dán trước lớp, thậm chí cả cách một học sinh nhìn mình trong gương.

Khi một em có IELTS từ sớm, một em khác làm lớp trưởng, tham gia nhiều dự án, một em được khen xinh xắn, nổi bật, thì không ít học sinh còn lại bắt đầu tự hỏi: “Mình có đang thua bạn bè cùng tuổi không?”. Đó chính những áp lực đồng trang lứa trong trường học hiện nay.

Những con số cho thấy đây không phải cảm giác nhất thời. Theo thông tin được chia sẻ tại hội nghị của Bộ GD-ĐT cuối năm 2025, từ đánh giá năm 2024 của Bộ GD-ĐT và UNICEF tại Hà Nội, TP.HCM và Nghệ An, có 50% học sinh gặp áp lực thành tích học tập, 42,8% lo lắng vì khối lượng học quá nặng, 21,1% căng thẳng vì giáo viên khắt khe.

UNICEF cũng lưu ý môi trường học tập áp lực là một trong những yếu tố góp phần gây tổn thương cảm xúc và tâm lý ở người trẻ.

Học sinh trường TH -THCS -THPT Thanh Bình (TP.HCM) trong một buổi học ngoại khóa.

Áp lực ấy ngày càng phức tạp vì học sinh bây giờ không chỉ cạnh tranh bằng điểm số. Nhiều em phải chạy song song trên nhiều “đường đua”: học lực, ngoại hình, tiếng Anh, chứng chỉ quốc tế, câu lạc bộ, hoạt động xã hội, kỹ năng thuyết trình, năng lực lãnh đạo.

Một hồ sơ đẹp dần trở thành chuẩn ngầm mới. Từ chỗ cố gắng để tiến bộ, nhiều em chuyển sang cố gắng để không bị tụt lại. Khi so sánh trở thành phản xạ hằng ngày, trường học dễ biến thành nơi đo đếm giá trị bản thân thay vì nuôi dưỡng sự trưởng thành.

Câu chuyện của Vân Anh, học sinh lớp 8 ở TP.HCM, là một ví dụ đau lòng. Theo phản ánh của chị Hường, mẹ của em, Vân Anh vốn là lớp trưởng năng nổ, học tốt, từng tham gia các cuộc thi học sinh giỏi, nhảy và thuyết trình tiếng Anh.

Nhưng sau khi bị một nhóm bạn lấy hình ảnh để chế video đăng lên Facebook và TikTok, miệt thị ngoại hình bằng lời lẽ nặng nề, cô bé trở nên khép kín, không còn muốn đi học hay tham gia hoạt động ngoại khóa. Từ một học sinh tự tin, em dần co mình lại chỉ vì cảm thấy mình “không đủ đẹp” trong mắt bạn bè.

Không chỉ học sinh phổ thông, nhiều em lớn hơn vẫn mang theo vết thương từ những năm tháng bị so sánh và chê bai. Nguyễn Phương Trang, sinh viên Trường Đại học Văn Hóa nói rằng mình từng bị bạn bè trêu đùa vì nước da, vóc dáng và gương mặt nhiều mụn.

Những câu nói tưởng như bông đùa đã khiến em thu mình, thành tích sa sút, nhiều đêm khóc một mình. Điều đáng sợ của áp lực đồng trang lứa nằm ở chỗ nó thường không ồn ào như bạo lực thể chất, nhưng lại âm thầm bào mòn lòng tự trọng của học sinh qua thời gian.

Trao đổi với Một Thế Giới về vấn đề này, thầy Nguyễn Hữu Danh - Tổng giám thị trường TH -THCS -THPT Thanh Bình (TP.HCM) thừa nhận việc chê bai hình thể giữa học sinh với nhau xuất hiện khá nhiều. Theo thầy, những câu như “béo quá”, “nấm lùn”, “cây sào” có thể khiến học sinh thu mình, ngại giao tiếp, không dám tham gia hoạt động ở trường. Điều này cho thấy áp lực đồng trang lứa không chỉ dừng ở chuyện buồn vui nhất thời, mà đã tác động trực tiếp đến việc học, sự tự tin và khả năng hòa nhập của trẻ.

Ở một mặt khác, áp lực thành tích ngày nay còn được “nâng cấp” bởi cơn sốt chứng chỉ. Chia sẻ với báo chí, TS. Đặng Quang Vinh cho biết việc sử dụng IELTS trong tuyển sinh đại học đã tăng rất nhanh, đến năm 2025 có gần 100 trường đại học chấp nhận hoặc quy đổi IELTS làm tiêu chí xét tuyển.

Chính điều này khiến nhiều gia đình và học sinh xem chứng chỉ như một tấm vé cần phải có càng sớm càng tốt. Khi chứng chỉ ngoại ngữ trở thành lợi thế cạnh tranh, không ít học sinh bắt đầu sống trong tâm thế chạy đua: bạn có 6.5 thì mình phải 7.0, bạn có SAT thì mình cũng phải có, bạn tham gia dự án cộng đồng thì mình không thể đứng ngoài.

Điều đáng nói là không phải học sinh nào cũng có điều kiện tiếp cận những “chuẩn mới” đó như nhau. Một học sinh ở thành phố lớn có thể học thêm tiếng Anh, tham gia trại hè, câu lạc bộ, cuộc thi kỹ năng. Nhưng với nhiều gia đình khác, đặc biệt là nhóm thu nhập trung bình hoặc thấp, việc đầu tư cho chứng chỉ, hồ sơ ngoại khóa hay các lớp kỹ năng là một gánh nặng.

Khi chuẩn cạnh tranh được đẩy lên quá cao, áp lực đồng trang lứa vô tình kéo theo cả áp lực tài chính cho phụ huynh và cảm giác thua thiệt cho học sinh.

Thạc sĩ tâm lý Phan Thị Mai Quyên - giảng viên Trường đại học Mở TP.HCM - cho rằng, khi rơi vào trạng thái suy nghĩ lặp đi lặp lại, mất ngủ, lo âu, căng thẳng cao độ, thiếu tập trung, học sinh không nên im lặng chịu đựng. Theo bà, các em cần chia sẻ với người thân, bạn bè, thầy cô; đồng thời có thể chia nhỏ thời gian học, vận động để giải tỏa năng lượng tiêu cực và hạn chế dùng điện thoại trong quãng nghỉ ngắn để tránh cuốn sâu hơn vào trì hoãn và so sánh. Khuyến nghị này đặc biệt đáng lưu ý trong bối cảnh mạng xã hội đang khuếch đại cảm giác “ai cũng giỏi hơn mình”.

Nhiều học sinh bị bắt nạt trên mạng

Một cảnh báo khác cũng rất đáng suy nghĩ là UNICEF cho biết cứ 5 trẻ em và thanh thiếu niên ở Việt Nam thì có 1 em là nạn nhân của bắt nạt trên mạng, 3/4 trong số đó không biết tìm kiếm sự giúp đỡ ở đâu.

Khi học sinh sống đồng thời trong hai không gian, một ở lớp học và một trên mạng xã hội, áp lực đồng trang lứa vì thế kéo dài gần như cả ngày, không còn kết thúc khi tiếng trống tan trường vang lên.

Muốn giảm áp lực đồng trang lứa, điều quan trọng nhất có lẽ là trả trường học về đúng bản chất của nó: nơi học sinh được phát triển chứ không phải nơi các em phải liên tục chứng minh mình nổi bật hơn bạn bên cạnh.

Điểm số vẫn quan trọng, chứng chỉ có giá trị, hoạt động ngoại khóa là cần thiết, ngoại hình gọn gàng cũng là điều tích cực. Nhưng khi tất cả cùng bị đẩy lên thành thước đo giá trị con người, nhiều đứa trẻ sẽ lớn lên trong cảm giác mình chưa bao giờ đủ tốt.

Phía sau một học sinh học nhiều, thi nhiều, đạt nhiều chưa chắc là một đứa trẻ hạnh phúc. Và phía sau một học sinh lặng lẽ hơn, ít thành tích hơn, cũng không có nghĩa là em kém giá trị hơn bạn bè.

Điều nhà trường, gia đình và xã hội cần làm lúc này không phải là tiếp tục mở thêm những “đường đua”, mà là giúp học sinh hiểu rằng mỗi người có nhịp trưởng thành riêng, có giá trị riêng. Khi không còn bị buộc phải sống để theo kịp người khác, các em mới thật sự có cơ hội trở thành chính mình.