Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18: Chủ nhà Ấn Độ 'đi trên dây' trong nỗ lực định hướng quan hệ BRICS và phương Tây

Trung tâm hội nghị và triển lãm quốc tế Bharat Mandapam tại thủ đô New Delhi là nơi sẽ diễn ra các hoạt động trong khuôn khổ Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18. (Nguồn: PTI)

Giới truyền thông quốc tế bình luận, Ấn Độ lựa chọn chủ đề “Xây dựng vì sự Kiên cường, Đổi mới, Hợp tác và Bền vững” (Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability) cho Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 vừa khớp với tên viết tắt của năm thành viên sáng lập là Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi nhằm giữ nguyên “thương hiệu” của nhóm, vừa thể hiện được các mục tiêu mà những thành viên mới như Ai Cập, Ethiopia, Indonesia, Iran và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) có thể đồng thuận.

Vai trò cầu nối của Ấn Độ

“Đó là một cách diễn giải đầy tinh tế về BRICS, biến tên viết tắt này thành biểu tượng cho một sứ mệnh chung thay vì chỉ là tên các quốc gia,” bà Mihaela Papa, Giám đốc Phòng thí nghiệm BRICS tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) chia sẻ.

Trong khi đó, chuyên gia Sushant Singh, Giáo sư ngành Nghiên cứu Nam Á tại Đại học Yale cho rằng, khẩu hiệu này phản ánh mong muốn của nước chủ nhà Ấn Độ trong việc giữ cho BRICS ở mức độ khiêm tốn và trung lập nhất có thể. “Ấn Độ không muốn làm mất lòng Nga hay Trung Quốc, nhưng thực tế cho thấy họ đang có xu hướng tăng cường quan hệ với Mỹ và dường như chưa đặt việc thúc đẩy BRICS ở vị trí ưu tiên cao".

Tuy nhiên, DW bình luận, vị thế của nước chủ nhà Ấn Độ, một cường quốc địa chính trị toàn cầu đang lên, đã gia tăng “sức nặng” cho hội nghị năm nay so với hội nghị thượng đỉnh diễn ra tại Brazil vào năm ngoái.

Tại hội nghị ở Rio de Janeiro 2015, 6 trong số 11 nguyên thủ quốc gia của khối đã vắng mặt, bao gồm các nhân vật chủ chốt như Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin. Nhưng năm nay, theo bình luận của bà Mihaela Papa, sự tham gia của các nhà lãnh đạo Nga, Trung Quốc là những yếu tố then chốt. Trong khi, việc lãnh đạo của hai đối thủ trong khu vực là Iran và UAE có thể ngồi lại với nhau sẽ là minh chứng quan trọng cho sức mạnh của BRICS với tư cách là một “lực lượng ổn định”. Hay một cặp đối thủ khác là Iran-Saudi Arabia cũng là những ẩn số đáng để chờ đợi.

Đối với Ấn Độ, hội nghị thượng đỉnh này mang ý nghĩa quan trọng không chỉ vì bản thân sự kiện BRICS mà còn nhờ các cuộc gặp song phương bên lề. Tổng thống Putin và Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi sẽ gặp mặt trực tiếp. Hội nghị cũng mở ra cơ hội để Nhà lãnh đạo Ấn Độ và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đối thoại trong bối cảnh quan hệ Trung-Ấn vẫn còn những căng thẳng.

Tất nhiên, như giới quan sát đánh giá, tất cả những yếu tố nêu trên cũng không đồng nghĩa với việc sẽ có nhiều bước tiến đáng kể sẽ đạt được trong dịp này. “Xét riêng về các kết quả cụ thể và những gì có thể đạt được, tôi cho rằng vẫn khá hạn chế”, chuyên gia Sushant Singh không đặt nhiều kỳ vọng.

Thủ tướng Modi từng đề cập BRICS như một diễn đàn quan trọng để các nước thuộc Nam bán cầu thể hiện lập trường chung về nhiều vấn đề. Ông cũng nhấn mạnh đến “cách tiếp cận lấy người dân làm trung tâm” và tinh thần “đặt con người lên hàng đầu”.

Giáo sư Đại học Yale Singh cho rằng, "Với tư cách là chủ tịch luân phiên, Ấn Độ sẽ không thoải mái với bất kỳ đường lối chống phương Tây nào”. Bởi vì, New Delhi hiện chú trọng quan hệ quốc phòng với Mỹ và quan hệ thương mại với phương Tây nói chung cũng rất quan trọng với nền kinh tế châu Á này.

Theo nhận định của Giáo sư Singh, quan điểm của Ấn Độ về BRICS thiên về việc thúc đẩy quan hệ thương mại và các vấn đề tương tự. Nói cách khác, New Delhi muốn tìm cách có thể thực hiện những hoạt động mang lại lợi ích cho khối mà không gây đối đầu hay chỉ trích phương Tây.

Tuy nhiên, cũng chính vị thế không liên kết của Ấn Độ lại có thể giúp khối này duy trì sự gắn kết. “Ấn Độ mang lại sức nặng đáng kể nhờ tầm ảnh hưởng địa chính trị và các mối quan hệ với những phe phái đối lập, qua đó đóng vai trò là cầu nối quan trọng”, Chuyên gia Viện MIT Mihaela Papa nhận định. Theo bà, chính cách tiếp cận của Ấn Độ có khả năng giúp BRICS duy trì trọng tâm vào hợp tác thực chất và cải cách quản trị toàn cầu, thay vì sa đà vào chính trị công khai.

“Bài toán khó” - cân bằng giữa sức mạnh và gắn kết

Thế giới đang chứng kiến sự phân mảnh kinh tế và địa chính trị sâu sắc, làm nổi bật vai trò của các liên minh đa phương mới như BRICS.

BRICS sắp bước sang tuổi 18, nghĩa là theo một cách nào đó, khối này đang ở độ tuổi trưởng thành. Không ai có thể phủ nhận quy mô và tầm vóc của khối này. Sau các đợt mở rộng gần đây, BRICS hiện gồm 11 nước thành viên với tổng dân số chiếm gần một nửa thế giới và khoảng 40% GDP toàn cầu.

BRICS hiện đã trở thành một bên có sức mạnh thực sự trong cả sản lượng và thương mại toàn cầu. Giờ đây, BRICS đang vươn lên trở thành một động lực góp phần thiết lập các quy tắc kinh tế, thương mại và chuỗi cung ứng mới trong thế giới ngày càng nhiều biến động.

Thương mại là lĩnh vực ghi nhận sự chuyển dịch rõ nét nhất đối với các thành viên BRICS. Theo Tổ chức Thương mại và Phát triển thuộc Liên hợp quốc (UNCTAD), xuất khẩu hàng hóa của các thành viên khối này ra thị trường thế giới đã tăng từ mức gần 1.000 tỷ USD năm 2003 lên khoảng 6.000 tỷ USD năm 2024. Tỷ trọng của khối trong xuất khẩu hàng hóa toàn cầu theo đó tăng gấp đôi, từ khoảng 12% lên 24%.

Cơ cấu của nhóm sau khi mở rộng cũng thay đổi đáng kể, quy tụ cả các nước xuất khẩu năng lượng hàng đầu, các nhà cung cấp nông sản, khoáng sản lẫn những trung tâm công nghiệp chế biến chế tạo của thế giới. Chính sự bổ sung này khiến các diễn biến trong nội bộ nhóm có khả năng lan tỏa tới thị trường hàng hóa và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Năm ngoái, tuyên bố chung của khối đã kêu gọi cải cách quản trị toàn cầu, cụ thể là vấn đề đại diện tại các tổ chức đa phương như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WTO). Tuyên bố cũng lên án các biện pháp thuế quan và chỉ trích điều mà họ gọi là sự “phân cực” của trật tự quốc tế.

“Xét về mặt tư tưởng, lập trường của BRICS vẫn không thay đổi so với hội nghị thượng đỉnh tại Brazil là tập trung vào hợp tác thực chất, hiệu quả và cố gắng tránh các căng thẳng địa chính trị”, bà Papa cho biết.

Một số nhà lãnh đạo tham gia Diễn đàn Doanh nghiệp BRICS 2026. (Nguồn: PIB)

Nhưng bà nhận định, việc mở rộng khối từ 5 lên 11 thành viên, trong khi một số thành viên lại có quan hệ song phương căng thẳng, đã khiến việc đạt được sự đồng thuận về nhiều vấn đề trở nên khó khăn hơn. Chuyên gia Singh nhận định, “chính những khác biệt và khoảng cách về quan điểm trong nội bộ sẽ luôn khó có thể dung hòa".

Tuy nhiên, bà Papa cho biết, bà kỳ vọng sẽ có những bước tiến trong năm nay ở ba lĩnh vực: thương mại, hợp tác tiền tệ và nông nghiệp. Các cuộc thảo luận nhiều khả năng sẽ tập trung vào việc thúc đẩy thương mại giữa các thành viên, xây dựng cơ chế tài chính thay thế để trao đổi tiền tệ, cũng như các vấn đề liên quan đến an ninh lương thực.

Mặc dù vấn đề cải cách quản trị toàn cầu vẫn là một trọng tâm, nhưng hy vọng lớn nhất của BRICS là tập trung vào những thể chế mà các thành viên có sự đồng thuận cao nhất. Chẳng hạn, Ấn Độ rất mong muốn có một cách tiếp cận phối hợp từ phía BRICS đối với vấn đề thương mại và WTO. Các tham vọng của Ấn Độ tại WTO hiện nhận được sự ủng hộ từ nhiều thành viên khác, điều này khiến cho khả năng đạt được tiến triển trong lĩnh vực đó trở nên cao hơn.

Tuy nhiên, không ít những vấn đề khá nhạy cảm khác, liên quan trực tiếp đến từng thành viên BRICS có thể khiến việc đạt được các mục tiêu của khối càng trở nên khó khăn hơn. Chẳng hạn, các vấn đề từ sự gia tăng vị thế thống trị toàn cầu của Trung Quốc cho đến lập trường của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump về thuế quan…

“Trong bối cảnh thế giới hiện nay, những khác biệt về lợi ích và mức độ gắn kết nội khối là những thách thức không nhỏ đối với BRICS trong việc tạo ra những bước tiến mang tính đột phá”, Giáo sư tại Đại học Yale Sushant Singh nhận định.