Hợp tác khoa học Việt - Mỹ trong định danh người mất tích và hành trình đưa những người lính trở về

Tọa đàm các nhà khoa học hai nước Việt Nam và Hoa Kỳ...

Trong dòng chảy của lịch sử dân tộc Việt Nam, chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng những mất mát mà nó để lại vẫn còn hiện hữu trong từng gia đình, từng làng quê. Hàng trăm nghìn liệt sĩ vẫn chưa được xác định danh tính, chưa thể trở về đoàn tụ với người thân. Trước khát vọng thiêng liêng ấy, những nỗ lực hợp tác khoa học – nhân đạo trong và ngoài nước đang mở ra hy vọng mới, đưa những người lính vô danh trở lại với tên tuổi, ký ức và gia đình.

Vừa qua, cùng với đối tác Mission POW-MIA trong “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh,” hai Chủ nhiệm Nghiên cứu của Đại học Công Nghệ Texas (Vietnam Wartime Accounting Initiative – TTU-VWAI) là TS. Steve Maxner và TS. Alex-Thái Đình Võ, đã tham dự buổi làm việc với Ủy ban Quốc tế về Người Mất tích (International Commission on Missing Persons), đồng thời gặp gỡ lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu và Triển khai Công nghệ cao thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Vietnam Academy of Science and Technology). Đoàn cũng đã tham quan phòng thí nghiệm giám định DNA của Trung tâm Giám định ADN (Center for DNA Identification – CDI) dưới sự hướng dẫn trực tiếp của nhà khoa học Thomas Parsons.

Sự kiện hợp tác này mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” của Ban Chỉ đạo Quốc gia 515; hướng tới mục tiêu xác định được danh tính hài cốt liệt sĩ ngày càng nhiều trong thời gian tới. Đây không chỉ là nhiệm vụ chính trị – xã hội, mà còn là mệnh lệnh từ trái tim, là đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.

Là cơ quan nghiên cứu khoa học hàng đầu của đất nước, Vietnam Academy of Science and Technology giữ vai trò trung tâm trong việc phát triển năng lực khoa học – công nghệ phục vụ các nhiệm vụ quốc gia, trong đó có công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Trung tâm CDI trực thuộc VAST được xây dựng như một hạ tầng trọng điểm về giám định ADN, đặc biệt tập trung xử lý các mẫu hài cốt bị phân hủy nặng sau chiến tranh – một thách thức lớn trong điều kiện khí hậu nhiệt đới của Việt Nam, nơi ADN bị suy thoái nhanh chóng theo thời gian.

Buổi làm việc giữa các bên tập trung vào trao đổi chuyên môn, xoay quanh hai trụ cột then chốt của công tác truy tìm và định danh tại Việt Nam.

Thứ nhất, là khoa học giám định ADN (forensic genetics). CDI, với sự hỗ trợ của ICMP và các đối tác quốc tế, đang từng bước tiếp cận và ứng dụng các công nghệ tiên tiến như giải trình tự thế hệ mới (Next Generation Sequencing – NGS). Công nghệ này cho phép phân tích những mẫu ADN bị phân hủy nghiêm trọng – vốn là đặc điểm phổ biến của các hài cốt liệt sĩ sau nhiều thập kỷ nằm lại trong lòng đất. Những tiến bộ khoa học ấy không chỉ nâng cao tỷ lệ định danh, mà còn rút ngắn thời gian chờ đợi của hàng vạn gia đình.

Thứ hai, là nghiên cứu lịch sử – tư liệu (archival-historical research). Thông qua Dự án VWAI, Đại học Công nghệ Texas đóng góp quan trọng trong việc khai thác các nguồn tư liệu chiến tranh, đặc biệt là từ Trung tâm Dữ liệu Chiến tranh Việt Nam (CDEC). Từ những hồ sơ lưu trữ, các nhà nghiên cứu tái dựng bối cảnh tử trận, xác định đơn vị, thời gian và vị trí địa lý, qua đó khoanh vùng tìm kiếm và hỗ trợ xác minh thông tin phục vụ giám định ADN. Đây chính là sự kết hợp giữa khoa học và lịch sử – nơi mỗi mẫu ADN không chỉ là dữ liệu sinh học, mà còn được đặt vào đúng bối cảnh của một cuộc đời, một câu chuyện.

Các nhà khoa khoc chụp ảnh kỷ niệm chung giữa hai đoàn.

Trong cấu trúc hợp tác này, Mission POW-MIA đóng vai trò cầu nối nhân đạo và ngoại giao, góp phần thúc đẩy sự phối hợp giữa các cơ quan Việt Nam và Hoa Kỳ qua kết nối quan hệ giữa các cựu chiến binh, trao đổi kỷ vật thời chiến, và chia sẻ thông tin về mộ và một tập thể. Từ những nỗ lực chung ấy, một mô hình hợp tác liên ngành và xuyên quốc gia đã hình thành: VAST/CDI cung cấp năng lực khoa học và hạ tầng ADN trong nước; ICMP mang đến công nghệ, tiêu chuẩn quốc tế và kinh nghiệm toàn cầu; Dự án TTU-VWAI của Texas Tech University đóng góp nghiên cứu lịch sử – tư liệu; còn Mission POW-MIA kết nối các bên trên nền tảng nhân đạo và thiện chí.

Đáng chú ý, sự hợp tác này còn mang ý nghĩa sâu sắc trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ. Từ hai quốc gia từng ở hai bên chiến tuyến, Việt Nam và Hoa Kỳ ngày nay đang cùng nhau giải quyết những di sản chiến tranh bằng tinh thần nhân văn và trách nhiệm. Việc phối hợp tìm kiếm, xác định danh tính người mất tích không chỉ giúp hàn gắn những vết thương quá khứ, mà còn xây dựng lòng tin, củng cố quan hệ đối tác trên nền tảng tôn trọng và chia sẻ giá trị chung.

Ở góc độ văn hóa, hành trình định danh liệt sĩ chính là sự tiếp nối truyền thống tri ân sâu sắc của dân tộc Việt Nam. Mỗi bộ hài cốt được xác định danh tính là một linh hồn được gọi tên, một gia đình được khép lại nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm. Đó là khoảnh khắc thiêng liêng khi những người con, người mẹ, người vợ có thể thắp nén hương trước phần mộ mang tên người thân, thay vì một dòng chữ “liệt sĩ chưa biết tên”.

Tư liệu của Đài Truyền hình Việt Nam về vấn đề hợp tác Việt - Mỹ
về việc tìm kiếm người mất tích qua Hồ sơ chứng tích chiến tranh.

Hơn thế nữa, trong bối cảnh Hội nhập quốc tế, việc kết hợp khoa học hiện đại với giá trị truyền thống đã tạo nên một cách tiếp cận đầy nhân văn. Khoa học không chỉ là công cụ, mà trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức và tương lai. Lịch sử không chỉ được ghi lại trong sách vở, mà còn sống động trong từng mẫu ADN, từng hồ sơ, từng hành trình tìm kiếm.

Buổi làm việc nêu trên vì thế không chỉ là một cuộc gặp gỡ chuyên môn, mà còn là biểu tượng của sự chung tay quốc tế vì một mục tiêu nhân đạo. Sự kết hợp giữa “khoa học + lịch sử + nhân đạo” đang mở ra con đường mới để giải quyết một trong những di sản chưa hoàn tất của chiến tranh.

Trên hành trình ấy, mỗi bước tiến của khoa học là một bước gần hơn đến ngày đoàn tụ. Và khi những người lính trở về, không chỉ gia đình họ được an ủi, mà cả dân tộc cũng được chữa lành thêm một phần ký ức. Đó chính là ý nghĩa sâu xa nhất của công tác định danh – trả lại tên cho người đã khuất, và trả lại bình yên cho người đang sống.

Hà Nội, 24/4/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)