Hương cốm nếp tan Quỳnh Nhai
Vào vụ thu hoạch lúa nếp tan, người dân bản Hán, xã Quỳnh Nhai lại tất bật với nghề làm cốm truyền thống. Từ thức quà quê phục vụ gia đình, cốm nếp tan nay đã trở thành sản phẩm hàng hóa, được thị trường đón nhận, góp phần nâng cao thu nhập và tạo sinh kế cho người dân địa phương.

Nông dân bản Hán, xã Quỳnh Nhai thu hoạch lúa nếp tan.
Đến bản Hán những ngày này, không khí mùa gặt hiện diện trên khắp các cánh đồng. Lúa nếp tan đang vào độ uốn câu, ngậm sữa, hạt căng mẩy, tỏa hương thơm dịu nhẹ. Khác với lúa thu hoạch lấy gạo khi đã chín vàng, lúa làm cốm phải được gặt lúc hạt còn non, vừa đủ độ ngậm sữa. Đây là thời điểm quyết định chất lượng mẻ cốm, tạo nên độ dẻo, vị ngọt thanh và hương thơm tự nhiên đặc trưng.
Bản Hán hiện có 38 ha đất lúa hai vụ. Vụ mùa năm nay, 100% số hộ dân trong bản gieo cấy giống lúa nếp tan bản địa. Đây là giống lúa phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, nguồn nước và khí hậu Quỳnh Nhai, cho hạt dẻo thơm, đậm vị, thích hợp để chế biến xôi và cốm. Việc duy trì giống lúa truyền thống trên diện tích tập trung không chỉ góp phần bảo tồn giống bản địa mà còn tạo nguồn nguyên liệu ổn định, đồng đều về chất lượng, phục vụ phát triển nghề làm cốm của người dân.

Phụ nữ bản Hán, xã Quỳnh Nhai rang thóc trước khi giã.
Tranh thủ thu hoạch lúa nếp non ngoài đồng để kịp chế biến trong ngày, chị Lò Minh Trang, người dân bản Hán cho biết: Thời điểm này, gia đình tôi đang tập trung thu hoạch lúa làm cốm. Hạt lúa còn non, thơm mùi sữa. Phải chọn đúng độ thu hoạch thì khi làm ra, mẻ cốm mới giữ trọn được độ dẻo, mềm và hương vị thơm ngon đặc trưng.
Để làm ra một mẻ cốm chất lượng, người dân bản Hán phải thực hiện tỉ mỉ từng công đoạn, từ chọn lúa đến sơ chế. Lúa sau khi thu hoạch được tuốt hạt ngay khi còn tươi, tránh để lâu làm ảnh hưởng đến chất lượng. Thóc sau đó được sàng sảy, ngâm và đãi sạch để loại bỏ hạt lép, hạt lửng cùng tạp chất. Những hạt chắc mẩy, đạt yêu cầu được vớt ra, để ráo nước rồi đưa lên chảo gang rang.
Rang thóc và giã cốm là những công đoạn vất vả, đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Người làm phải giữ lửa vừa phải, liên tục đảo đều tay để thóc chín tới, tỏa hương thơm mà không bị cháy. Thóc sau khi rang được đem giã ngay khi còn nóng, sàng sảy nhiều lần để loại bỏ lớp vỏ trấu, giữ lại những hạt cốm xanh và dẻo thơm.

Lúa nếp tan được tuốt hạt ngay khi còn tươi.
Hơn 10 năm gắn bó với nghề làm cốm, chị Lò Thị Tiện, bản Hán đã tích lũy nhiều kinh nghiệm trong chế biến. Chị Tiện chia sẻ: Để có mẻ cốm thơm ngon, trước hết phải giữ lửa không quá nóng và đảo thóc thật đều tay. Hiện nay, trung bình mỗi ngày gia đình tôi đóng gói khoảng 30 kg cốm thành phẩm để gửi cho khách hàng trong và ngoài tỉnh. Giá bán trung bình từ 90.000 - 120.000 đồng/kg, mỗi vụ mang lại thu nhập khoảng 35-40 triệu đồng cho gia đình.
Mùa cốm ở Quỳnh Nhai thường kéo dài từ cuối tháng 10 đến giữa tháng 11 hằng năm. Trước đây, người dân bản Hán chủ yếu làm cốm để cúng tổ tiên trong dịp mừng cơm mới, thưởng thức trong gia đình hoặc gói lá dong làm quà biếu người thân, bạn bè. Từ một vài hộ sản xuất nhỏ lẻ, đến nay nghề làm cốm đã phát triển rộng khắp bản, với 60 hộ tham gia sản xuất thương phẩm, cung ứng ra thị trường hơn 5 tấn cốm nếp tan mỗi vụ. Đặc biệt, việc tận dụng các nền tảng mạng xã hội và kênh bán hàng trực tuyến để quảng bá, kết nối tiêu thụ đã giúp sản phẩm mở rộng thị trường. Nhờ đó, cốm làm ra được khách hàng trong và ngoài tỉnh đón nhận, nhiều hộ không phải lo đầu ra cho sản phẩm.

Cốm nếp tan Quỳnh Nhai.
Để duy trì và phát triển nghề làm cốm truyền thống, xã Quỳnh Nhai đang định hướng hỗ trợ người dân nâng cao giá trị sản phẩm, từng bước xây dựng thương hiệu. Ông Nguyễn Ngọc Tú, Chủ tịch UBND xã Quỳnh Nhai cho biết: Thời gian tới, UBND xã sẽ lồng ghép các chương trình mục tiêu để hỗ trợ người dân bản Hán xây dựng sản phẩm cốm nếp tan đạt tiêu chuẩn OCOP. Sau khi sản phẩm được công nhận, địa phương sẽ đẩy mạnh quảng bá, giới thiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ, đưa đặc sản cốm Quỳnh Nhai đến với đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh.
Hương cốm nếp tan dịu ngọt nơi bản Hán hôm nay đang hòa cùng nhịp sống sôi động trên vùng đất ven lòng hồ. Việc duy trì giống lúa bản địa, gìn giữ phương thức chế biến thủ công truyền thống gắn với phát triển sản xuất hàng hóa đang mở ra hướng đi mới cho nông sản địa phương. Đây không chỉ là cách bảo tồn nghề truyền thống mà còn góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập, giúp người dân phát triển sinh kế bền vững.
Nguồn Sơn La: https://baosonla.org.vn/kinh-te/huong-com-nep-tan-quynh-nhai-q3jJYaevR.html
