Hướng đến 'thế hệ không thuốc lá'

Buổi truyền thông “Trường học không khói thuốc lá” cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông.

Năm 2025, WHO ghi nhận các nước trên thế giới đã đạt những bước tiến quan trọng trong phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhất là khu vực Đông Nam Á.

Tại Việt Nam, báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ghi nhận sự kéo giảm đáng kể cả về tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới cũng như trong thanh thiếu niên. Tuy nhiên, hiện nhiều quốc gia, trong đó có nước ta đang đứng trước yêu cầu bức thiết về tăng cường kiểm soát thuốc lá thế hệ mới trong bối cảnh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng dù đã bị cấm nhưng vẫn âm thầm được lưu hành trái phép, có nguy cơ làm suy yếu các thành tựu về phòng, chống tác hại thuốc lá suốt hơn 10 năm qua.

Đã hơn một năm kể từ ngày Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội chính thức có hiệu lực, đưa thuốc lá thế hệ mới vào danh mục cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng, nhưng vì lợi nhuận rất lớn cho nên các đối tượng bất chấp, tìm mọi cách để lách luật. Trước hành lang pháp lý nghiêm khắc, các “đầu nậu” phân tán kho hàng về nhiều nơi hòng né tránh “lằn ranh đỏ” về giá trị hàng cấm phải từ 100 triệu đồng trở lên của Điều 190 Bộ luật Hình sự.

Cùng với đó, các hội, nhóm kinh doanh thứ mặt hàng nguy hiểm này cũng lui vào hoạt động kín với nhiều thủ đoạn né tránh tinh vi hơn, mới đây là “tuồn” các loại linh kiện về rồi lắp ráp thành sản phẩm thuốc lá thế hệ mới trong nước thay vì nhập nguyên chiếc như trước. Có nơi, có lúc, thuốc lá điện tử vẫn được ngang nhiên “đặt ship”, được sử dụng trong góc khuất các quán cà-phê, quán nhậu và thậm chí ngay trên đường. Nguy hiểm hơn, các sản phẩm thuốc lá điện tử thế hệ mới còn đang khoác lên mình tấm vỏ bọc cho các loại ma túy trá hình, được các “dân chơi” truyền tai nhau là món đồ “kích thích an toàn”.

Chúng ta đã có trong tay hành lang pháp lý kèm theo nhiều chế tài phù hợp, nhưng lại chưa giải quyết được điểm nghẽn về những “cánh tay nối dài” thực thi pháp luật liên quan. Lực lượng công an phường, xã, thanh tra y tế tại các địa phương hằng ngày phải gánh vác khối lượng công việc rất lớn, không thể mật phục, lập biên bản xử lý từng cá nhân vi phạm. Cùng với đó, quá trình phân tách, giám định hàm lượng “chất cấm” trong các loại tinh dầu sử dụng cho thuốc lá thế hệ mới cũng đòi hỏi không ít thời gian và chi phí, gây bất cập cho quá trình xử lý vi phạm tại chỗ.

Kết quả của một số khảo sát do WHO tiến hành cho thấy, một năm qua, việc sử dụng thuốc lá điện tử trong cộng đồng sinh viên tại Việt Nam đã giảm hơn một nửa. Đối với học sinh từ 13-17 tuổi, việc sử dụng cũng đã giảm đáng kể từ 8% xuống còn 1%. Bên cạnh đó, các trường hợp cấp cứu tại bệnh viện do sử dụng thuốc lá điện tử cũng đã được kéo giảm.

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng nên được phản ánh toàn diện hơn trong các luật liên quan, cụ thể là cấm các bộ phận cấu thành sản phẩm, kể cả những loại dung dịch thuốc lá điện tử, túi nicotine hay “thảo dược sấy”như một số người sử dụng vẫn thường gọi.

Các biện pháp kiểm soát thuốc lá thông thường - nguồn gốc của hành vi đưa nicotine vào cơ thể bằng cách hút, cần phải tăng cường triệt để. Mọi loại hình sản phẩm thuốc lá đều phải được cấm trưng bày, đồng thời gia tăng cảnh báo trực quan về sức khỏe trên bao bì, thực hiện nghiêm ngặt những quy định về địa điểm cấm hút thuốc và tiến tới xem xét tăng quyền hạn xử lý những hành vi vi phạm cho các lực lượng chức năng một cách phù hợp, thiết thực hơn...

Việt Nam đang song hành cùng nhiều quốc gia trong việc loại bỏ thuốc lá với những bước đi mới, nhất quán, cứng rắn, hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn. Ước tính sơ bộ: Đến năm 2031, các cải cách về thuế thuốc lá mà Quốc hội vừa thông qua sẽ giúp 2,1 triệu người bỏ hoặc tránh hút thuốc, làm giảm khả năng tiếp cận thuốc lá giá rẻ, góp phần quan trọng ngăn ngừa sớm khoảng 700 nghìn ca tử vong do thuốc lá. Nếu chính sách “thế hệ không thuốc lá” được xem xét, thanh thiếu niên và trẻ em Việt Nam sẽ có cơ hội tốt nhất để phát triển khỏe mạnh hơn, có tuổi thọ cao hơn, trở thành những chủ nhân tương lai của một đất nước không chịu ảnh hưởng của nicotine.