Kết nối di sản với công nghệ, lan tỏa giá trị văn hóa đất Tổ

Mỗi di sản là một phần ký ức của dân tộc. Gìn giữ di sản không chỉ là lưu giữ những giá trị thuộc về quá khứ, mà còn là tìm cách để chúng tiếp tục hiện diện, lan tỏa trong đời sống hiện đại. Tại Phú Thọ, vùng đất cội nguồn của dân tộc, việc kết nối di sản với công nghệ đang từng bước mở rộng không gian phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương.

Khoa học, công nghệ mở rộng không gian phát triển văn hóa

Trong bối cảnh chuyển đổi số, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò quan trọng trong bảo tồn, phát huy và lan tỏa các giá trị văn hóa. Đây không chỉ là công cụ hỗ trợ lưu giữ tư liệu, hiện vật mà còn tạo ra những phương thức tiếp cận mới, giúp di sản vượt qua giới hạn không gian, thời gian để đến gần hơn với công chúng.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực quan trọng góp phần xây dựng, phát triển giá trị văn hóa, xã hội và con người Việt Nam. Một trong những mục tiêu đến năm 2030 là phát triển công nghiệp văn hóa số đạt trình độ cao của thế giới, gắn với phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và công dân số.

Tiếp nối định hướng này, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Trọng tâm là xây dựng hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia; chuẩn hóa, số hóa di sản văn hóa và các tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị; tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, phát triển các thiết chế văn hóa số như bảo tàng mở, nhà hát di động, thư viện số.

Cùng với việc ứng dụng công nghệ, Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, nâng cao ý thức pháp luật và trách nhiệm công dân trên không gian mạng; kiên quyết xử lý thông tin xấu độc, phản văn hóa, tin giả. Điều này cho thấy phát triển văn hóa trong thời đại số không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà còn là xây dựng môi trường để các giá trị tốt đẹp được bảo vệ, bồi đắp và lan tỏa.

Những định hướng trên tiếp tục được cụ thể hóa tại Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết quy định ưu tiên đầu tư xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa, hạ tầng văn hóa số và các nền tảng số dùng chung; đồng thời bảo đảm kinh phí để UBND cấp tỉnh thực hiện số hóa di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt. Doanh nghiệp cũng được khuyến khích ứng dụng công nghệ, phát triển sản phẩm và dịch vụ văn hóa số.

Có thể thấy, chuyển đổi số đang làm thay đổi cách thức bảo tồn và tiếp cận di sản. Nếu trước đây, việc tìm hiểu di sản chủ yếu diễn ra tại di tích, bảo tàng hay thông qua các tư liệu lưu trữ, thì nay, công nghệ cho phép công chúng khám phá không gian văn hóa bằng nhiều hình thức trực quan, tương tác và thuận tiện hơn. Di sản vì thế không chỉ được lưu giữ trong hồ sơ, hiện vật mà còn có thêm cơ hội hiện diện sinh động trong đời sống đương đại.

Đưa di sản đất Tổ đến gần hơn với công chúng

Phú Thọ sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú với 2.778 di tích, gần 2.000 di sản văn hóa phi vật thể, 6 bảo vật quốc gia và 5 di sản được UNESCO ghi danh. Đây là nguồn tài nguyên quý giá, tạo nền tảng để tỉnh đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong bảo tồn, quảng bá di sản và phát triển du lịch gắn với văn hóa, thiên nhiên, đời sống cộng đồng.

Thời gian qua, một số ứng dụng công nghệ đã được triển khai tại các thiết chế văn hóa, góp phần đổi mới phương thức giới thiệu và khai thác giá trị di sản. Tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, hệ thống biển chỉ dẫn điện tử, mã QR, bản đồ số và màn hình tra cứu cảm ứng hỗ trợ du khách tìm kiếm thông tin, lựa chọn lộ trình tham quan. Những tiện ích này giúp việc tiếp cận thông tin về lịch sử, văn hóa vùng Đất Tổ trở nên thuận tiện hơn.

Tại Bảo tàng Hùng Vương, mã QR được bố trí tại các vị trí trưng bày, giúp người xem chủ động tìm hiểu thông tin về hiện vật. Ứng dụng 63s Travel cung cấp thuyết minh tự động bằng bốn ngôn ngữ: Việt, Anh, Nhật và Hàn. Bảo tàng còn giới thiệu phim 3D “Thời đại Hùng Vương” và trò chơi tương tác “Truy tìm cổ vật” trên ứng dụng Outing Trip, tạo thêm trải nghiệm khám phá lịch sử cho khách tham quan, nhất là thế hệ trẻ.

Trong khi đó, website Di tích Phú Thọ tích hợp công nghệ thực tế ảo VR360, cho phép người dùng tìm hiểu các điểm di tích trên môi trường số. Thông qua những hình ảnh trực quan, không gian di sản được giới thiệu rộng rãi hơn, giúp người dân và du khách có thêm cơ hội khám phá các giá trị văn hóa ngay cả khi chưa có điều kiện đến tham quan trực tiếp.

Không chỉ tại các di tích, bảo tàng, công nghệ số còn mở rộng cơ hội quảng bá văn hóa cho những điểm đến du lịch cộng đồng. Tại Pà Cò, anh Giàng A La sử dụng mạng xã hội để giới thiệu cảnh sắc thiên nhiên, văn hóa người Mông và quảng bá A La Homestay. Ở Vân Sơn, kênh Facebook, TikTok "Bí thư xứ Mường" góp phần lan tỏa phong tục, tập quán và đời sống đồng bào Mường. Còn tại Long Cốc, hình ảnh đồi chè, homestay, ẩm thực, lễ hội và sản phẩm đặc trưng được giới thiệu trên Facebook, TikTok, Threads và fanpage "Amazing Long Cốc".

Từ những câu chuyện bản địa, hình ảnh con người, cảnh sắc và phong tục được chuyển tải qua các nền tảng số, những điểm đến vốn quen thuộc với cộng đồng địa phương có thêm cơ hội tiếp cận du khách ở phạm vi rộng hơn. Người dân không chỉ là chủ thể gìn giữ di sản mà còn trực tiếp tham gia kể câu chuyện văn hóa, quảng bá sản phẩm và tạo sinh kế từ chính những giá trị truyền thống.

Phát triển du lịch thông minh từ tài nguyên di sản

Từ những ứng dụng bước đầu, Phú Thọ xác định xây dựng du lịch thông minh, kinh tế trải nghiệm và công nghiệp văn hóa số là những hướng đi cần tập trung. Đây cũng là cách để chuyển hóa nguồn tài nguyên văn hóa phong phú thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng, tạo thêm động lực phát triển kinh tế địa phương.

Định hướng này được cụ thể hóa tại bài toán lớn số 3 trong 6 bài toán lớn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số năm 2026 của tỉnh. Trọng tâm là khai thác giá trị di sản văn hóa bằng công nghệ số; phát triển hệ sinh thái du lịch thông minh; số hóa di tích, xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ số và tăng cường kết nối các điểm đến với du khách.

Các công nghệ như AI, thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR), 3D Mapping và thuyết minh đa phương tiện được định hướng ứng dụng nhằm đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao trải nghiệm tham quan và gia tăng giá trị kinh tế từ tài nguyên văn hóa. Qua đó, du khách không chỉ quan sát, tìm hiểu mà còn có thể tương tác, khám phá sâu hơn những câu chuyện lịch sử, văn hóa gắn với từng địa danh.

Một dấu mốc đáng chú ý là ngày 4/8/2026, UBND tỉnh Phú Thọ và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký kết Chương trình phối hợp, tập trung phát triển mô hình du lịch thông minh, văn hóa số và các tuyến du lịch số gắn với giá trị di sản, văn hóa đặc trưng của tỉnh.

Theo chương trình, hai bên phối hợp xây dựng cơ sở dữ liệu, nền tảng số và hệ thống điều hành du lịch thông minh; hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số, phát triển hệ sinh thái du lịch số. Đây là cơ sở quan trọng để tăng cường liên kết, huy động nguồn lực và đưa các định hướng về chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, du lịch vào thực tiễn.

Cùng với hoạt động phối hợp, trong năm 2026, tỉnh triển khai nhiều nhiệm vụ khoa học và công nghệ gắn với bảo tồn di sản, phát triển sản phẩm du lịch. Đáng chú ý là nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm ứng dụng hướng dẫn viên du lịch số sử dụng AI; xây dựng định danh theo tiêu chuẩn quốc tế cho một số khu, điểm du lịch tiêu biểu; phát triển mô hình du lịch sinh thái cộng đồng thông minh tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, Tam Đảo và các xã ven khu du lịch quốc gia hồ Hòa Bình.

Những nhiệm vụ này cho thấy cách tiếp cận ngày càng cụ thể của Phú Thọ trong việc đưa khoa học, công nghệ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị du lịch. Từ quản lý điểm đến, cung cấp thông tin, hỗ trợ du khách đến quảng bá sản phẩm và kết nối các dịch vụ, công nghệ có thể góp phần nâng cao chất lượng trải nghiệm, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp và cộng đồng địa phương tham gia sâu hơn vào hoạt động du lịch.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trên nền tảng tôn trọng giá trị nguyên bản của di sản và vai trò chủ thể của cộng đồng. Số hóa không thay thế việc bảo tồn trực tiếp, cũng không thể thay thế những người đang thực hành, trao truyền các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Vì vậy, cùng với đầu tư hạ tầng, dữ liệu và các ứng dụng hiện đại, cần chú trọng đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực số cho người dân, nghệ nhân, doanh nghiệp; bảo đảm tính chính xác của tư liệu và quyền lợi của cộng đồng sở hữu di sản.

Kết nối di sản với khoa học, công nghệ vì thế không đơn thuần là đưa những ứng dụng mới vào các điểm tham quan, mà là mở ra phương thức phát triển văn hóa dựa trên tri thức, sáng tạo và sự tham gia của cộng đồng. Với Phú Thọ, việc triển khai bài toán lớn số 3, tăng cường phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các nhiệm vụ nghiên cứu, ứng dụng cụ thể đang tạo nền tảng để di sản được bảo tồn tốt hơn, tiếp cận rộng rãi hơn và chuyển hóa thành nguồn lực phát triển.

Uyên Na

Nguồn Pháp Luật VN: https://baophapluat.vn/ket-noi-di-san-voi-cong-nghe-lan-toa-gia-tri-van-hoa-dat-to.html