Khắc khoải mâm dồn

Ông Đỗ Quang Trung với các sản phẩm mới hoàn thiện.

Vàng son thờ phụng tổ tiên

Mâm thờ Đỗ Xuyên (nay là xã Liên Minh) còn có tên gọi là mâm dồn là do được tạo nên từ những thanh nứa được ghép, chắp, nén chặt thành hình tròn, sử dụng kỹ thuật sơn mài tạo nên bề mặt nhẵn mịn, bóng loáng màu vàng son. Biến thiên theo thời gian, từ vật dụng phục vụ bữa cơm thường nhật, mâm dồn đã trở thành đồ thủ công mỹ nghệ cao cấp, dùng để vật phẩm cúng tế, trưng bày. Giá trị của chiếc mâm không nằm ở chất liệu, công sức lao động, hiệu năng sử dụng mà lắng đọng trong truyền thống lịch sử, văn hóa, tài hoa của người thợ cũng như đạo hiếu tri ân công đức tiền nhân.

Không biết nghề làm mâm dồn ở Đỗ Xuyên xuất hiện từ khi nào. Ngay cả ông Đỗ Quang Trung, năm nay bước sang tuổi 70 cũng chỉ nhớ láng máng rằng ông nội mình từng làm mâm, bố mình cả đời làm mâm và đến ông thì công việc này tiếp diễn như duyên định đương nhiên. Không cần vật liệu quý hiếm, không đòi hỏi kỹ thuật cầu kỳ, phức tạp, mâm dồn là kết tinh từ sự tỷ mỉ, cần mẫn, tài hoa của người thợ thủ công.

Nứa bánh tẻ ngâm nước khoảng nửa năm vót thành nan, cuốn, ghép, ép chặt lại thành khối với chất kết dính là sơn ta; tạo hình, đánh bóng, thảo sơn rồi quét đi, quét lại nhiều lớp sơn, vẽ hoa văn trang trí là hoàn thiện sản phẩm. Nghe thì đơn giản vậy nhưng để làm ra một chiếc mâm đạt chuẩn, người thợ phải mất tối thiểu nửa tháng, nếu thời tiết nắng ráo, nước sơn nhanh khô. Kỳ công là thế nên giá thành của mâm dồn cũng không hề rẻ, tùy kích cỡ, mỗi chiếc cũng có giá từ nửa triệu đến gần hai triệu đồng.

Đẹp, bền chắc, độc đáo, ý nghĩa nên mâm dồn Đỗ Xuyên nức tiếng gần xa. Từ các cơ sở thờ tự đến bàn thờ gia tiên nhiều gia đình khắp các tỉnh thành trong Nam, ngoài Bắc đều có mâm dồn do người thợ làng ven sông chế tác. Thậm chí, mâm dồn còn xuất ngoại theo đường quà tặng ngoại giao, quà lưu niệm của du khách đến tham quan, thương nhân quốc tế về đầu tư tại tỉnh. Không chỉ là nghề mưu sinh nuôi sống nhiều thế hệ, mâm dồn đã vượt khỏi ranh giới lũy tre làng, là tình cảm gắn bó, niềm tự hào của người dân Đỗ Xuyên.

Để hoàn thiện sản phẩm, người thợ phải mất cả nửa tháng chế tác với nhiều công đoạn tỷ mẩn đòi hỏi sự kiên nhẫn, tay nghề thành thạo.

Người “giữ lửa” làng nghề

Nhà xưởng từng một thời đông vui tấp nập, ngổn ngang nguyên liệu, sản phẩm chờ hoàn thiện giờ đã thu nhỏ lại dành chỗ nhốt đàn gà. Chút nguyên liệu nứa còn lại được xếp gọn. Chiếc máy chuyên dụng được đặt riêng để vót nan, ép khuôn giờ trầm mặc với lớp bụi phủ. Vẫn cặm cụi cùng vợ là bà Ngô Thị Kim Dung đánh bóng, quét sơn, hoàn thiện những chiếc mâm dồn bóng loáng, đẹp như tác phẩm nghệ thuật, ông Đỗ Quang Trung cười buồn: “Đã có thời cả làng Đỗ Xuyên nhộn nhịp như công xưởng với khoảng 50-60 gia đình làm nghề chế tác mâm dồn. Đường làng ngõ xóm rộn vang tiếng dao chẻ nứa, vót nan, hăng hắc mùi sơn ta. Bến sông tấp nập thuyền bè chở nứa từ mạn ngược về. Hợp tác xã sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ từ tre, nứa Đỗ Xuyên được thành lập, hàng loạt sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao. Xưởng nhà tôi lúc cao điểm cũng luôn có hàng chục lao động làm luôn chân, luôn tay không hết việc. Ngày vui ngắn chẳng tày gang, sản phẩm mâm dồn Đỗ Xuyên vẫn nức tiếng gần xa, giá trị vẫn không suy chuyển nhưng người làm mâm thì cứ rơi rụng dần, đến nay chỉ còn vợ chồng tôi còn cố cầm cự...”.

Xưởng sản xuất từng nhộn nhịp, tấp nập thợ làm của ông Trung giờ vắng vẻ, hiu quạnh.

Lý do nghề làm mâm dồn Đỗ Xuyên đứng trước nguy cơ mai một bắt đầu từ yêu cầu khắt khe của nghề. Không phải ai cũng có thể chế tác mâm dồn đạt chuẩn, ngoài tay nghề, người thợ bắt buộc phải kiên nhẫn, thực sự tâm huyết, nghiêm túc trong từng công đoạn nhỏ, đơn giản nhất. Nghề chọn người, không thể cưỡng cầu, muốn là được.

Ngay cả anh trai ruột ông Trung, làm nghề sơn nhưng cũng không được tin tưởng trao truyền nghề. Giá thành nhìn có vẻ cao nhưng do thời gian, công sức bỏ ra thì chẳng thấm vào đâu. Lành nghề như vợ chồng ông Trung, cặm cụi làm cả tháng cũng chỉ đạt thu nhập cỡ chục triệu đồng.

Trong khi đó khu, cụm công nghiệp ngay liền kề tuyển dụng công nhân liên tục với công việc, thu nhập hơn hẳn. Thế nên rất nhiều thợ được vợ chồng ông Trung đào tạo nhưng rồi cũng rũ áo bỏ nghề...

Các sản phẩm mâm dồn đẹp như tác phẩm nghệ thuật, được nhiều người tiêu dùng ưa chuộng...

Vui chuyện làng nghề thủa hoàng kim, lặng ngắm những phôi in hoa văn, những chiếc mâm, khay đựng hoa quả, khay trà đủ các kích cỡ được khách hàng khắp các vùng miền tin tưởng tìm về đặt, hẹn ngày đến lấy, ông Trung quay sang vợ, mắt ngân ngấn nước: “Thôi bà ạ, nghĩ đi nghĩ lại thì mình cố cầm cự thêm thời gian nữa, qua Tết ta cứ túc tắc làm, mệt thì nghỉ. Đúng là mình có tuổi, sức khỏe yếu, cần nghỉ ngơi. Con cháu đã phương trưởng, điều kiện kinh tế không còn phải lo lắng. Nhưng bỏ nghề lúc này tôi thấy không đành, phông phải với tiền nhân...”.

Vậy là nghề truyền thống chế tác mâm dồn Đỗ Xuyên tạm thời vẫn được người thợ già tâm huyết giữ lại, nhưng được bao lâu thì không ai dám chắc. Không còn những người như ông Trung, không có giải pháp hữu hiệu, kịp thời nào được triển khai thì ngày vắng bóng mâm dồn chỉ là vấn đề thời gian. Đáng tiếc lắm thay...

Cao Khôi