Khai thác, sử dụng hiệu quả không gian ngầm

Thi công hệ thống Metro tại Hà Nội. (Nguồn ảnh: Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội)

Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đặt ra yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển quốc gia theo hướng đa tầng, đa cực. Trong đó, việc mở rộng không gian phát triển, khai thác, sử dụng hiệu quả không gian ngầm được đặc biệt coi trọng, trở thành xu hướng tất yếu, hướng đi chiến lược để phát triển đô thị hiện đại, bền vững.

Không gian ngầm đô thị là một bộ phận của không gian lãnh thổ quốc gia, nguồn lực có giá trị, hữu hạn, gắn với yêu cầu quản lý, khai thác, bảo vệ lãnh thổ và mang giá trị chiến lược đặc biệt cả về kinh tế-xã hội lẫn quốc phòng, an ninh.

Chuyển đổi tư duy

Trước yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, tư duy về không gian đô thị cần có những thay đổi căn bản, chuyển từ “xây dựng dưới lòng đất” sang “quy hoạch không gian ngầm” như một bộ phận cấu thành của cấu trúc đô thị; đặc biệt, yêu cầu có tính đột phá là phát triển mạnh không gian ngầm tại các đô thị lớn, các cực tăng trưởng, trung tâm tài chính, thương mại, logistics và các đầu mối giao thông công cộng. Đây không chỉ là giải pháp để giải quyết tình trạng thiếu hụt quỹ đất trên mặt đất, mà cần được nhìn nhận như một tầng không gian phát triển mới, được quy hoạch, quản lý và khai thác đồng bộ cùng không gian mặt đất và không gian trên cao, bảo đảm an ninh quốc gia.

Nhìn từ góc độ quy hoạch và phát triển đô thị, không gian ngầm không chỉ giải quyết những giới hạn của không gian mặt đất, mà đang mở ra một “dư địa phát triển mới” - nơi hạ tầng, giao thông, thương mại, dịch vụ và các chức năng đô thị được tổ chức theo chiều sâu, tạo nền tảng cho một cấu trúc đô thị đa tầng, hiện đại và bền vững. Quan trọng hơn, đó là sự thay đổi trong tư duy tổ chức không gian phát triển, chuyển từ “phần nằm dưới đô thị” thành một tầng không gian của đô thị, chuyển mạnh từ “quản lý công trình ngầm đơn lẻ” sang “quản trị tổng thể tài nguyên không gian ngầm quốc gia”.

Một nhận thức cần được thay đổi đó là không gian ngầm phải được nhìn nhận như một hệ thống. Không chỉ là không gian kỹ thuật đơn thuần, đó có thể là hệ thống giao thông đường sắt đô thị và các tuyến đường ngầm; các đầu mối giao thông công cộng; bãi đỗ xe; trung tâm thương mại, dịch vụ; hệ thống cấp, thoát nước, các công trình điều tiết, thoát nước, chống ngập, bể chứa ngầm; năng lượng; cáp và đường ống kỹ thuật; các công trình logistics; các không gian dịch vụ công cộng, thương mại và những công trình phục vụ đô thị khác, trong đó phải kể đến không gian an ninh-quốc phòng và phòng thủ dân sự...

Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới như Nhật Bản, Singapore, Trung Quốc… cho thấy, không gian ngầm không chỉ là nơi bố trí công trình hạ tầng kỹ thuật, mà đã trở thành một “đô thị trong lòng đô thị”. Vì vậy, không gian ngầm đã trở thành nguồn lực kinh tế mới, là hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu và là một cấu phần cốt lõi của thế trận quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân trong tình hình mới. Tuy nhiên, không gian ngầm chỉ thật sự phát huy giá trị khi được quy hoạch theo mạng lưới, kết nối đồng bộ giữa các công trình và liên thông với cấu trúc không gian đô thị trên mặt đất.

Quy hoạch cần đi trước một bước

Quy hoạch không gian ngầm cần được đặt trong tổng thể quy hoạch đô thị ngay từ giai đoạn đầu, đồng bộ với định hướng sử dụng đất, phát triển giao thông, hạ tầng kỹ thuật, không gian công cộng và các chức năng đô thị trên mặt đất. “Đi trước một bước” không chỉ là dự báo nhu cầu để dành quỹ không gian cho các công trình ngầm trong tương lai, mà còn phải chủ động xác lập cấu trúc, mạng lưới, các trục kết nối và các khu vực ưu tiên phát triển không gian ngầm, tạo khả năng liên thông giữa các công trình và giữa không gian ngầm với không gian trên mặt đất. Việc kết nối tốt các lớp không gian của đô thị sẽ biến không gian ngầm thành một nguồn lực phát triển mới, hạn chế tình trạng phát triển chắp vá, xung đột giữa các công trình, góp phần giảm chi phí cải tạo, điều chỉnh.

Định hướng phát triển không gian ngầm không chỉ là yêu cầu mang tính dài hạn ở cấp quốc gia mà đã từng bước được đặt ra trong định hướng phát triển của các đô thị lớn; đặc biệt là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có tốc độ đô thị hóa cao, mật độ xây dựng lớn, nhu cầu giao thông và hạ tầng ngày càng gia tăng. Cụ thể, đối với Hà Nội, trong Nghị quyết số 15-NQ/TW và tiếp tục được nhấn mạnh tại Kết luận số 80-KL/TW về Quy hoạch Thủ đô và điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô, không gian ngầm đã được nhìn nhận như một bộ phận của cấu trúc hạ tầng và không gian đô thị, nghiên cứu đồng bộ với giao thông, hạ tầng kỹ thuật, các trung tâm đô thị và các khu vực phát triển mới.

Còn đối với Thành phố Hồ Chí Minh, yêu cầu này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 31-NQ/TW ngày 30/12/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thành phố đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, cùng với việc nâng cao chất lượng quy hoạch với tư duy đột phá, tầm nhìn dài hạn, cần thực hiện đồng bộ các quy hoạch về không gian ngầm, không gian xanh, không gian sông nước và không gian văn hóa.

Thực tiễn của hai thành phố cho thấy, không gian ngầm đang từng bước chuyển từ nội dung chủ yếu mang tính kỹ thuật thành một thành phần của chiến lược tổ chức không gian đô thị. Với vai trò là tổ chức nghề nghiệp tập hợp đội ngũ các chuyên gia, nhà khoa học hoạt động trong lĩnh vực quy hoạch và phát triển đô thị, Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam sẽ đồng hành cùng các bên liên quan tập trung sớm nghiên cứu, hoàn thiện cơ sở pháp lý để không gian ngầm trở thành một nội dung thực chất trong công tác quy hoạch đô thị; xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn, cơ sở dữ liệu, quy định về quản lý, khai thác và bảo vệ không gian ngầm; cơ chế đầu tư và phân định trách nhiệm giữa các ngành, các cấp và các chủ thể… Việc chủ động quy hoạch không gian ngầm hôm nay chính là tạo thêm dư địa phát triển cho các đô thị ngày mai - hướng tới những đô thị Việt Nam hiện đại, hiệu quả, an toàn, thích ứng và phát triển bền vững.