Khẩn trương nhưng cần thận trọng

Tu bổ di tích trái phép, tôn tạo cẩu thả, “thảm họa” trùng tu... Có một thời, khi nhắc đến công tác tu bổ, phục hồi di tích trên phạm vi cả nước, những cụm từ ấy được sử dụng thường xuyên. Vẫn biết, việc trùng tu, tôn tạo cần được tiến hành khẩn trương, vì nhiều di tích đã xuống cấp đến mức không thể đợi chờ lâu nữa. Nhưng, khẩn trương không có nghĩa là triển khai một cách tùy tiện, vội vàng, thiếu thận trọng. Bởi, điều đó có thể dẫn đến hệ lụy khó lường, như chia sẻ của tiến sĩ Nguyễn Bá Linh, Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa: “Tiền có thể kiếm lại được, vật chất có thể làm ra được, nhưng di sản văn hóa một khi đã mất đi rồi, thì không lấy lại được”.

Bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa (Bài 2):

Sau khi được trùng tu, tôn tạo sai phép, nhà thờ họ Nguyễn Phủ đã không còn giữ được các “yếu tố gốc” cấu thành nên giá trị di tích.

Sau khi được trùng tu, tôn tạo sai phép, nhà thờ họ Nguyễn Phủ đã không còn giữ được các “yếu tố gốc” cấu thành nên giá trị di tích.

Giữa khu vực tiền tế và hậu cung của nhà thờ họ Nguyễn Phủ, xã Biện Thượng, những chồng gạch ngói cũ được sắp xếp gọn gàng, phủ màu thời gian và mưa nắng. Đó là dấu vết, và cũng là những “yếu tố gốc” cuối cùng của nhà thờ cũ – một trong những di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh nổi bật của vùng đất này.

Nhà thờ họ Nguyễn Phủ có tuổi đời hàng trăm năm, là nơi thờ Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm, Vương Thái phi Nguyễn Thị Ngọc Bảo, Thành Tổ Triết vương Trịnh Tùng và thủy tổ họ Nguyễn Phủ Bồng Trung.

Trước đây, di tích này mang kiến trúc đặc sắc, với hệ thống gỗ nguyên bản, tường xây bằng gạch bát và các bộ long ngai, đồ tế khí cổ... Do nhà thờ xuống cấp trầm trọng, năm 2022, dòng họ Nguyễn Phủ đã tổ chức xã hội hóa kinh phí, làm thủ tục xin cấp phép trùng tu, tôn tạo. Sau nhiều tháng chờ đợi nhưng chưa được các cấp thẩm quyền phê duyệt, cuối tháng 2/2023, bà con trong dòng họ đã tự ý khởi công, phá dỡ nhà thờ cũ và tiến hành xây cất nhà thờ mới. Đến khi chính quyền xã Minh Tân, huyện Vĩnh Lộc (thời điểm đó) phát hiện và yêu cầu dừng thi công, thì mọi chuyện đã quá muộn.

Toàn bộ phần mái của ngôi tiền đường bị tháo dỡ, hệ thống ngói, mè, rui, hoành tải bị thay mới, hơn 20 cột gỗ bị cắt rời, nối chân bằng đá xanh.

Sau khi hoàn thiện công trình, nhà thờ họ Nguyễn Phủ mang diện mạo mới. Các “yếu tố gốc” - hồn cốt cấu thành di tích không còn nữa.

Sự chậm trễ trong việc xét duyệt thủ tục, hồ sơ, sự vội vàng và thiếu hiểu biết pháp luật của người dân, sự buông lỏng quản lý của chính quyền địa phương..., tất cả đã tạo nên một câu chuyện buồn trong công tác trùng tu, tôn tạo di tích. Hậu quả là, một di tích đặc sắc, được hình thành và giữ gìn suốt nhiều thế kỷ, đã mãi mãi không còn khả năng phục hồi nguyên trạng.

Trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, có hàng trăm công trình là di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia, cấp tỉnh bị xuống cấp. Đó là chưa kể, rất nhiều di tích khác (đã được kiểm kê nhưng chưa xếp hạng) cũng đang trong tình trạng “ngắc ngoải” vì chưa được trùng tu, tôn tạo. Nhiều di tích xuống cấp nghiêm trọng đến mức, nếu không sớm được tu bổ, phục hồi, có nguy cơ biến thành phế tích. Điều đó khiến công tác bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích trở thành cuộc đua với thời gian.

Nhưng, khẩn trương không có nghĩa là nóng vội...

“Trùng tu di tích đòi hỏi sự cẩn trọng và tỉ mỉ. Ngoài việc tuân thủ các quy định trong nước còn phải tuân thủ các quy định và quốc tế. Di tích lịch sử tồn tại qua nhiều năm tháng, mang đậm dấu ấn niên đại và thời kỳ. Do đó, khi trùng tu, tôn tạo phải nghiên cứu rất kỹ về cấu kiện, hệ thống kiến trúc, hoa văn, ý nghĩa lịch sử, giá trị văn hóa. Đồng thời, phải đảm bảo tính khoa học, khách quan, tôn trọng lịch sử. Nếu không làm được điều đó, thì hệ quả để lại, nhiều khi rất nghiêm trọng" - ông Hà Huy Tâm, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng văn hóa Truyền thống và Kiến trúc xây dựng Việt Nam nhấn mạnh.

Ngoài nhà thờ họ Nguyễn Phủ, trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa còn có một số di tích cũng bị “đập đi xây mới” khi chưa được các cơ quan có thẩm quyền cấp phép, điển hình là nghè Đông Kinh (xã Ba Đình), đền Nưa (xã Tân Ninh)... Điểm chung của các di tích này là người dân, dòng họ hay ban quản lý di tích đã tự ý tháo dỡ, phá bỏ di tích cũ, xây dựng lên một công trình mới mà không tuân thủ các bước thủ tục theo quy định. Hệ quả là, dù vẫn mang tên cũ, nhưng hồn cốt, giá trị văn hóa lịch sử gắn liền với di tích đã “một đi không trở lại”.

Không những vậy, các công trình bị xâm hại nghiêm trọng này còn đặt các địa phương và cơ quan chức năng trước một bài toán khó: Nếu để lại, đó là công trình sai phạm. Nhưng nếu phá bỏ, sẽ lãng phí tài lực, vật lực, và cũng không thể phục hồi di tích trở về nguyên trạng. Nhiều công trình bị xâm hại một phần, như chùa Quan Thánh (phường Đông Quang), động Hồ Công (xã Vĩnh Lộc), chùa Tam Giáo (xã Hậu Lộc)... tuy chưa đến mức không thể vãn hồi, nhưng việc khắc phục hậu quả cũng gây tốn kém về kinh phí, thời gian.

Với một số di tích, việc trùng tu, tôn tạo tuy đã được cấp phép, nhưng trong quá trình thực hiện lại gây ra nhiều tranh cãi trong dư luận. Điển hình là việc trùng tu tôn tạo đền thờ Lê Văn Hưu, xã Thiệu Trung năm 2022. Chủ đầu tư dự án thời điểm đó là UBND huyện Thiệu Hóa (cũ) đã cho phá bỏ giếng Ngọc (được cho có tuổi đời hàng trăm năm) để xây giếng mới. Điều này khiến nhiều chuyên gia và người dân địa phương bức xúc, phản đối. Về lý, đúng sai đã có pháp luật phân xử. Nhưng câu chuyện chiếc giếng Ngọc ở di tích quốc gia nổi tiếng đã chỉ ra một vấn đề ít được quan tâm, đó là thái độ ứng xử của hậu thế dành cho di tích, và xa hơn là thái độ ứng xử đối với di sản mà các thế hệ cha ông dày công vun đắp, gìn giữ, truyền thừa.

Trao đổi về sự cẩn trọng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích, tiến sĩ Nguyễn Bá Linh, Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa bày tỏ quan điểm: “Chúng tôi là những người “trong nghề” nên hiểu rằng, quy trình liên quan đến việc phê duyệt bảo tồn di tích phải được triển khai nghiêm ngặt, qua rất nhiều bước. Việc bảo tồn di tích, nếu không làm thận trọng, sẽ có thể khiến “yếu tố gốc” - yếu tố cấu thành nên giá trị di tích bị mất đi. Vì vậy, khi bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, chúng tôi thực hiện cẩn thận, tỉ mỉ, đúng quy trình, và ưu tiên nhất là việc giữ gìn “yếu tố gốc”.

Quay trở lại với câu chuyện của nhà thờ họ Nguyễn Phủ...

Những hàng gạch, ngói - chứng tích còn lại của công trình cũ vẫn ngày ngày phơi nắng phơi mưa, trong ngậm ngùi tiếc nuối muộn màng. Nhà thờ mới được dựng lên, hiện hữu bằng vẻ ngoài hào nhoáng. Nhưng, phía sau đó, một di tích cũ xưa với những giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc, thì đã “qua đời”....

Bài và ảnh: An Thư

(Còn nữa)

Nguồn Thanh Hóa: http://baothanhhoa.vn/khan-truong-nhung-can-than-trong-309882.htm