Khi AI thu hẹp việc làm đầu vào, người trẻ sẽ đi đường nào?

Ảnh minh hoạ: Getty Images

Trong nhiều thập niên, những công việc đầu tiên sau khi tốt nghiệp đại học được xem như “nấc thang” để người trẻ bước vào thị trường lao động. Một bản nháp còn vụng về, lần đầu trả lời khách hàng hay những cuộc họp mà nhân viên mới chủ yếu ngồi nghe và ghi chép đều là những bài học quan trọng.

Những công việc ấy giúp người trẻ học cách đưa ra quyết định, xử lý sai sót và hiểu những tiêu chuẩn nghề nghiệp thực tế.­­

Giờ đây, trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi nấc thang đầu tiên đó.

AI bắt đầu tác động từ những vị trí cấp thấp

Tín hiệu rõ nhất xuất hiện trong lĩnh vực công nghệ. Theo các dữ liệu được trích dẫn trong bài viết của Inc., việc làm của các nhà phát triển phần mềm trong độ tuổi 22-25 đã giảm gần 20% so vớ­i mức đỉnh năm 2022, cho thấy những công việc từng được xem là cửa ngõ để người trẻ bước vào ngành công nghệ đang thay đổi nhanh chóng.

Không chỉ phần mềm, AI đang ngày càng đảm nhiệm nhiều công việc cấp thấp trong các ngành nghề dựa trên tri thức như soạn thảo, nghiên cứu, kiểm tra chất lượng, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng hay viết mã ở bước đầu.

Đây vốn là những nhiệm vụ thường được giao cho nhân viên trẻ bởi chúng có tính lặp lại, tương đối ít rủi ro và dễ đào tạo. Quan trọng hơn, chúng cũng là nơi người mới học việc. Khi AI có thể thực hiện những nhiệm vụ này nhanh hơn và với chi phí thấp hơn, doanh nghiệp có động lực giảm bớt nhu cầu tuyển dụng nhân sự cấp thấp.

Điều đó tạo ra một nghịch lý: AI giúp doanh nghiệp tăng năng suất nhưng đồng thời có thể làm thu hẹp cơ hội để người trẻ tích lũy kinh nghiệm cần thiết cho những vị trí cao hơn.

AI có thể làm thu hẹp cơ hội để người trẻ tích lũy kinh nghiệm. Ảnh: Roman Lacheev/Alamy

Bài toán “đào tạo người mới” trong thời đại AI

Một trong những vấn đề lớn nhất trong thời đại AI là con người sẽ học nghề như thế nào nếu những công việc đầu tiên dần biến mất.

Năng lực phán đoán không hình thành chỉ qua sách vở hay các khóa đào tạo. Nó được tạo nên từ quá trình thử và sai. Một nhân viên trẻ đưa ra đề xuất, nhận ra mình đã sai và hiểu nguyên nhân. Một bản báo cáo bị cấp trên sửa gần như toàn bộ giúp họ nhận ra thế nào là một sản phẩm tốt. Một lần xử lý không tốt với khách hàng có thể trở thành bài học mà không giáo trình nào có thể thay thế.

AI có thể thực hiện phần lớn những nhiệm vụ này. Nhưng AI không thể mang lại cho một người trẻ trải nghiệm của việc mắc sai lầm, nhận phản hồi và tự điều chỉnh trong môi trường thực tế. Đây chính là “bài toán đào tạo người mới” mà các doanh nghiệp phải đối mặt.

Nếu các công ty lớn sử dụng AI để tăng hiệu quả nhưng đồng thời cắt giảm các vị trí đầu vào, những người đã ở trong hệ thống sẽ có thêm lợi thế, trong khi những người mới bước vào thị trường lao động sẽ có ít cơ hội hơn.

AI cũng đang hạ thấp rào cản khởi nghiệp

Tuy nhiên, tác động của AI không chỉ mang màu sắc tiêu cực. Công nghệ này đồng thời đang tạo ra một con đường khác cho người trẻ: tự xây dựng sản phẩm và doanh nghiệp thay vì chờ được tuyển dụng.

Trước đây, một ý tưởng khởi nghiệp thường cần một nhóm gồm lập trình viên, nhà thiết kế, nhân viên nghiên cứu thị trường, marketing và chăm sóc khách hàng. Ngày nay, một nhà sáng lập đơn lẻ có thể sử dụng AI để hỗ trợ viết và kiểm tra mã, thiết kế giao diện, xây dựng website, nghiên cứu khách hàng, tạo nội dung và tự động hóa hoạt động hỗ trợ.

Sự thay đổi này đang tác động tới cách hình thành doanh nghiệp. Các doanh nghiệp chỉ có một nhà sáng lập hiện chiếm hơn một phần ba số startup mới tại Mỹ.

Ai cũng đang tạo ra một con đường khác cho người trẻ: tự xây dựng sản phẩm và doanh nghiệp thay vì chờ được tuyển dụng. Ảnh: Getty Images

Điều này không có nghĩa tất cả người trẻ đều nên trở thành doanh nhân. Khởi nghiệp vẫn là một con đường đầy rủi ro, với áp lực về vốn, dòng tiền, khách hàng và khả năng thất bại. Nhưng AI đang làm thay đổi câu hỏi quan trọng: Ai có khả năng bắt đầu một doanh nghiệp?

Người trẻ có thể được đánh giá bằng những gì họ xây dựng

Trong thị trường lao động chịu tác động của AI, bằng cấp và chức danh có thể không còn là những chỉ dấu duy nhất để đánh giá một ứng viên. Nhà tuyển dụng và nhà đầu tư có thể ngày càng quan tâm đến những câu hỏi thực tế hơn: Bạn đã xây dựng được gì? Bạn học nhanh đến đâu? Bạn có thể sử dụng AI và các công cụ kỹ thuật để giải quyết vấn đề như thế nào?

Từ đó, một thế hệ “người xây dựng” mới có thể xuất hiện.

Đó có thể là những người đã tự phát triển ứng dụng hoặc điều hành những doanh nghiệp trực tuyến nhỏ trước khi có công việc chính thức. Họ có thể không sở hữu một hồ sơ xin việc hoàn hảo, nhưng có bằng chứng cụ thể về những gì mình đã làm.

Một nhóm khác là những người có khả năng kết nối nhiều lĩnh vực. Họ có thể trò chuyện với khách hàng, xây dựng phiên bản đầu tiên của sản phẩm, tìm cách đưa sản phẩm đến thị trường và nhận biết khi một hệ thống bắt đầu gặp vấn đề. AI đặc biệt hữu ích với những người có khả năng phối hợp nhiều chức năng thay vì chỉ thực hiện một nhiệm vụ đơn lẻ.

Cũng có những người sở hữu lợi thế từ việc hiểu sâu một vấn đề trong ngành. Họ có thể xuất thân từ logistics, y tế, tài chính, bán lẻ hoặc doanh nghiệp gia đình và hiểu rõ những khó khăn mà người ngoài ngành khó nhận ra. AI cho phép họ nhanh chóng thử nghiệm giải pháp mà không cần một đội ngũ lớn.

Cuối cùng là những người tự học. Họ không chờ một kỹ năng trở thành yêu cầu chính thức trong mô tả công việc mới bắt đầu học, mà chủ động thử nghiệm công cụ, tiếp nhận phản hồi và rút kinh nghiệm từ thất bại.

Trong môi trường AI thay đổi liên tục, khả năng tự học có thể trở thành một lợi thế quan trọng.

Cần xây dựng một “nấc thang” nghề nghiệp mới

Những thay đổi trên đặt ra một câu hỏi lớn hơn đối với doanh nghiệp và xã hội: Nếu các vị trí đầu vào truyền thống ngày càng ít đi, người trẻ sẽ học nghề và phát triển năng lực bằng cách nào?

Một lựa chọn là cố gắng duy trì mô hình cũ, bảo vệ từng vị trí từng đóng vai trò là bước khởi đầu của sự nghiệp. Nhưng một lựa chọn khác là thiết kế lại cách người trẻ được học hỏi và tích lũy kinh nghiệm.

Doanh nghiệp có thể phải tìm những hình thức đào tạo mới, trong đó AI không chỉ được sử dụng để thay thế công việc cấp thấp mà còn trở thành công cụ giúp nhân viên trẻ học nhanh hơn. Những chương trình thực tập, dự án thực tế, cố vấn nghề nghiệp hay mô hình đào tạo kết hợp giữa con người và AI có thể trở nên quan trọng hơn.

Về phía người lao động trẻ, việc chỉ sở hữu một tấm bằng và chờ đợi một vị trí đầu vào có thể không còn đủ. Khả năng sử dụng công cụ AI, tự học, thử nghiệm và tạo ra sản phẩm thực tế có thể ngày càng trở thành lợi thế.

Nếu được định hướng đúng, AI có thể không chỉ lấy đi những công việc đầu tiên mà còn giúp tạo ra những con đường mới để người trẻ học hỏi, sáng tạo và sở hữu giá trị do chính mình tạo ra.