Khi dầu khí trở thành mục tiêu, xung đột Iran bước sang giai đoạn mới

Sau gần ba tuần giao tranh với nhiều cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở năng lượng, diễn biến ngày 18-3, đánh dấu một bước leo thang đáng kể, khi các bên bắt đầu nhắm trực tiếp vào những trung tâm then chốt của hệ thống năng lượng khu vực.

Mỏ khí South Pars tại cảng Asaluyeh, tỉnh Bushehr, tây nam Iran. Nguồn: Money Control

Israel đã tấn công South Pars, mỏ khí lớn nhất thế giới mà Iran cùng khai thác với Qatar và được coi là “viên ngọc quý” của ngành năng lượng nước này. Tehran nhanh chóng đáp trả bằng cuộc tấn công vào Ras Laffan, trung tâm khí đốt lớn của Qatar, bằng loạt tên lửa nhằm vào thủ đô Riyadh của Ả rập Saudi, với mảnh vỡ rơi gần một nhà máy lọc dầu.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran cũng cảnh báo các cơ sở dầu khí tại Ả rập Saudi, UAE và Qatar có thể trở thành mục tiêu tiếp theo, làm gia tăng nguy cơ xung đột lan rộng trong toàn khu vực.

Diễn biến này lập tức vấp phải phản ứng mạnh từ Qatar, một trong những nước xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng lớn nhất thế giới, khi Doha lên án đây là hành động leo thang nguy hiểm, đe dọa trực tiếp an ninh quốc gia.

So với các đòn tấn công trước đó, mức độ lần này được đánh giá nghiêm trọng hơn nhiều. Việc nhắm vào South Pars không chỉ ảnh hưởng tới một cơ sở đơn lẻ mà trực tiếp tác động tới một trong những nguồn cung khí quan trọng nhất khu vực.

Tác động nhanh chóng lan rộng. Các cuộc tấn công vào kho nhiên liệu tại Iran đã làm gián đoạn phân phối trong nước, trong khi Tehran buộc phải cắt nguồn cung khí sang Iraq. Dòng chảy khí sang Thổ Nhĩ Kỳ cũng đối mặt nguy cơ bị gián đoạn, làm dấy lên lo ngại về hiệu ứng lan truyền sang thị trường năng lượng rộng lớn hơn.

Căng thẳng leo thang cũng khiến eo biển Hormuz — tuyến vận tải chiến lược kết nối Vịnh Ba Tư với thế giới — gần như bị tê liệt. Trong điều kiện bình thường, khu vực này vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.

Thị trường phản ứng nhanh chóng trước các diễn biến mới. Giá dầu Brent tăng lên gần 110 USD/thùng, trong khi giá khí tại châu Âu tăng khoảng 6% chỉ trong vài giờ sau thông tin về các cuộc tấn công, khi giới giao dịch bắt đầu tính đến nguy cơ nguồn cung tiếp tục bị gián đoạn.

Đằng sau các cuộc tấn công là những tính toán chiến lược rõ ràng. Theo các chuyên gia, mục tiêu của Israel là làm suy yếu nguồn thu quan trọng của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, lực lượng quân sự chủ chốt của nước này.

Mỹ, dù trước đó cam kết hạn chế các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng của Iran, đã được thông báo trước về kế hoạch nhưng không phản đối, theo các quan chức Mỹ và Israel.

Các quan chức Mỹ cho biết Tổng thống Donald Trump ủng hộ cuộc tấn công nhằm gây sức ép buộc Iran mở lại eo biển Hormuz. Washington tin rằng Tehran đã nhận được thông điệp và có thể kiềm chế các đòn tấn công tiếp theo, nhưng cũng cảnh báo sẽ tiếp tục hậu thuẫn các cuộc không kích nếu tuyến vận tải này vẫn bị gián đoạn.

Quyết định này phản ánh thế cân bằng mong manh mà Washington đang theo đuổi. Một mặt, việc nhắm vào hạ tầng năng lượng Iran có thể đẩy giá nhiên liệu tăng cao, gây áp lực lên kinh tế toàn cầu. Mặt khác, đây cũng là đòn bẩy quan trọng nhằm buộc Tehran nhượng bộ trong bối cảnh Mỹ đang tìm cách khôi phục dòng chảy năng lượng qua Hormuz.

Trước đó, Nhà Trắng từng cân nhắc chiến lược leo thang từng bước — tấn công có kiểm soát và theo dõi phản ứng của Iran — đồng thời tìm cách hạn chế tác động tới thị trường dầu và người dân Iran.

Cách tiếp cận này cho thấy Washington đang theo đuổi một chiến lược “leo thang có kiểm soát”, vừa gia tăng sức ép, vừa tránh gây xáo trộn quá lớn đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Các nước Arab trong khu vực bày tỏ bất bình khi cho rằng các cuộc tấn công đã khiến họ trở thành mục tiêu tiềm tàng, bất chấp những nỗ lực trước đó nhằm kêu gọi kiềm chế leo thang.

Tác động của xung đột hiện đã lan ra thị trường toàn cầu. Các chuyên gia cảnh báo việc gián đoạn nguồn cung khí sang Thổ Nhĩ Kỳ có thể buộc nước này phải tìm nguồn thay thế, từ Nga hoặc thị trường khí tự nhiên hóa lỏng.

Trong khi đó, sản lượng dầu tại khu vực Vịnh đã bị gián đoạn đáng kể khi xung đột bước sang tuần thứ ba. Ngân hàng JPMorgan dự báo nguồn cung dầu và sản phẩm dầu có thể giảm tới 12 triệu thùng mỗi ngày vào cuối tuần, tương đương hơn 10% nhu cầu toàn cầu.

Các chuyên gia cũng cảnh báo thiệt hại đối với hạ tầng năng lượng có thể kéo dài vượt cả thời gian xung đột, khiến nguồn cung toàn cầu chịu áp lực lâu hơn dự kiến.

Bà Natasha Kaneva, chuyên gia phân tích tại JPMorgan, nhận định: “Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu thiếu hụt gần 7 triệu thùng mỗi ngày, cách duy nhất để thị trường tái cân bằng là nhu cầu phải giảm tương ứng.”

Ngọc Lâm