Khi nghệ sĩ trẻ “thổi hồn” vào âm nhạc truyền thống

Phương Mỹ Chi với album Dân chơi dân ca.

Không dừng lại ở việc bảo tồn nguyên bản, nhiều nghệ sĩ mạnh dạn đưa pop, rap, R&B, EDM và các phương thức sản xuất âm nhạc hiện đại vào chất liệu dân gian, tạo nên những sản phẩm vừa mang dấu ấn văn hóa vừa gần gũi với thị hiếu đương đại.

Chất liệu quen thuộc trong không gian âm nhạc mới

Khởi nguồn từ những khung hình đậm chất Khmer Nam Bộ trong ca khúc mở đường Thiên đường với người thương, Phương Mỹ Chi và DTAP vừa chính thức giới thiệu album Dân chơi dân ca. Dự án được chú ý bởi cách nữ ca sĩ cùng ê-kíp sản xuất xây dựng một hành trình âm nhạc có chủ đích, trong đó thiên nhiên, văn hóa vùng miền và tình yêu được đan cài thành một câu chuyện xuyên suốt.

Điểm đáng ghi nhận của album không chỉ nằm ở việc sử dụng chất liệu dân gian mà còn ở cách những chất liệu ấy được đặt trong một không gian âm nhạc mới. Từ Bắc vào Nam, nhiều sắc màu văn hóa được đưa vào các ca khúc bằng tư duy của những người trẻ, tạo nên sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Người nghe có thể bắt gặp âm hưởng chèo, hát xoan, hát xẩm, nhạc cung đình Huế, dân ca Ê-đê, nhạc dân gian Thái, nghệ thuật xòe, cải lương đến âm nhạc Khmer Nam Bộ. Sự phong phú ấy cho thấy cách tiếp cận của nghệ sĩ trẻ không còn bó hẹp trong việc lựa chọn một vài giai điệu dân gian quen thuộc để “trang trí” cho ca khúc hiện đại. Họ bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về không gian văn hóa, ngôn ngữ âm nhạc và đời sống cộng đồng để từ đó xây dựng sản phẩm có bản sắc.

Đó cũng là điểm khác biệt quan trọng giữa việc sử dụng chất liệu truyền thống một cách đơn thuần và sáng tạo trên nền tảng văn hóa truyền thống, mở ra một hướng tiếp cận đáng chú ý: thay vì đưa khán giả đến với âm nhạc truyền thống bằng những bài học mang tính lý thuyết, nghệ sĩ đưa truyền thống đến với khán giả thông qua những câu chuyện rất gần gũi như: tình yêu, tuổi trẻ, thiên nhiên và đời sống. Khi đó, khán giả trẻ có thể bước vào thế giới dân gian một cách tự nhiên mà không cảm thấy mình đang tiếp nhận một sản phẩm quá xa lạ.

Sáng tạo để truyền thống không đứng ngoài đời sống

Phương Mỹ Chi không phải trường hợp duy nhất cho thấy sức sáng tạo của thế hệ nghệ sĩ trẻ đối với chất liệu truyền thống. Thời gian gần đây, nhiều nghệ sĩ đã chủ động tìm kiếm những giá trị âm nhạc tưởng như đã quen thuộc để làm mới bằng tư duy sản xuất hiện đại. Pop, rap, EDM, R&B… lần lượt được kết hợp với dân ca, quan họ, hát văn, ca trù, vọng cổ và nhiều loại hình âm nhạc truyền thống khác. Những chất liệu ấy, khi được xử lý phù hợp, có thể tạo thành những bản hit tiếp cận đông đảo công chúng.

Hòa Minzy là một trong những nghệ sĩ cho thấy rõ hướng đi này. Với khả năng khai thác chất liệu văn hóa trong âm nhạc và hình ảnh, nữ ca sĩ tạo được sự kết nối giữa câu chuyện truyền thống với đời sống đương đại. Trong khi đó, Soobin Hoàng Sơn cũng nhiều lần cho thấy khả năng đưa những màu sắc âm nhạc truyền thống vào không gian pop hiện đại, tạo nên những sản phẩm vừa có cá tính riêng vừa gợi nhắc những giá trị quen thuộc.

Điểm chung của những nghệ sĩ nêu trên là không xem truyền thống như một “chiếc khuôn” bất biến. Họ tìm cách đối thoại với truyền thống. Đối thoại có nghĩa là biết giữ lại những yếu tố cốt lõi làm nên bản sắc; đồng thời mạnh dạn thay đổi cách phối khí, cấu trúc, tiết tấu, hình ảnh, phương thức trình diễn và cách kể chuyện để phù hợp với công chúng hôm nay.

Ca sĩ Hòa Minzy thành công với bản hit Bắc Bling "gây sốt".

Đáng chú ý, sự phát triển của các nền tảng số cũng tạo điều kiện để những sáng tạo này tiếp cận công chúng nhanh hơn. Một đoạn nhạc có màu sắc dân gian, nếu được xử lý hấp dẫn, hoàn toàn có thể trở thành âm thanh được sử dụng rộng rãi trên mạng xã hội. Một giai điệu vốn chỉ quen thuộc với một bộ phận công chúng có thể bất ngờ được thế hệ trẻ biết đến qua một MV, một màn trình diễn hay một video ngắn. Như vậy, môi trường số không chỉ làm thay đổi cách thưởng thức âm nhạc mà còn mở rộng cơ hội để âm nhạc truyền thống tìm được đời sống mới.

Truyền thống cần được tiếp nối, không chỉ lưu giữ

Sức hấp dẫn của những sản phẩm âm nhạc kết hợp truyền thống và hiện đại còn nằm ở khả năng kết nối nhiều thế hệ. Với những khán giả lớn tuổi, một câu hát dân ca, một âm điệu cải lương hay một nét giai điệu quen thuộc có thể gợi nhớ ký ức về quê hương, gia đình và những không gian văn hóa đã từng hiện diện trong đời sống. Ông Trần Văn Hùng (60 tuổi, ở phường Biên Hòa) chia sẻ: “Nghe những làn điệu quen thuộc được làm mới, tôi vừa thấy lạ vừa thấy thân quen. Điều đáng mừng là các nghệ sĩ trẻ biết tìm về những giá trị của ông cha, nhưng không làm theo cách cũ mà sáng tạo để phù hợp với người nghe hôm nay”.

Với người trẻ, cùng chất liệu ấy có thể trở thành một trải nghiệm mới mẻ nếu được thể hiện bằng ngôn ngữ âm nhạc và hình ảnh phù hợp. Khán giả Nguyễn Thị Minh Anh (19 tuổi, ở phường Long Thành) cho biết: “Trước đây, tôi ít nghe dân ca vì cảm giác khá xa với đời sống của mình. Nhưng khi các nghệ sĩ trẻ phối lại với pop, R&B hay rap, tôi thấy những giai điệu ấy rất gần gũi và dễ nghe. Sau khi biết một số ca khúc mới có sử dụng chất liệu dân gian, tôi bắt đầu tìm nghe bản gốc và tìm hiểu thêm về văn hóa của từng vùng miền. Theo tôi, đây là cách rất hiệu quả để người trẻ tiếp cận âm nhạc truyền thống”.

Hai nhóm khán giả tưởng như khác biệt lại có thể gặp nhau trong cùng một sản phẩm. Đây chính là giá trị đáng kể của việc sáng tạo trên nền tảng truyền thống, giúp những giá trị văn hóa không bị “đóng khung” trong quá khứ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Bảo tồn, vì thế, không nhất thiết chỉ là giữ nguyên một bài dân ca, một làn điệu hay một cách trình diễn. Bảo tồn còn là tạo điều kiện để những giá trị ấy được tiếp tục sử dụng, tiếp tục được sáng tạo và tiếp tục được khán giả đón nhận.

Trong bối cảnh âm nhạc toàn cầu ngày càng giao thoa, bản sắc trở thành một lợi thế. Một sản phẩm có thể sử dụng kỹ thuật sản xuất hiện đại nhưng nếu bên trong vẫn có câu chuyện văn hóa Việt Nam thì sản phẩm ấy có khả năng tạo nên dấu ấn khác biệt. Điều quan trọng là nghệ sĩ phải biết mình đang khai thác điều gì và khai thác như thế nào. Âm nhạc truyền thống vì thế không đứng ở phía đối lập với hiện đại. Truyền thống có thể trở thành nguyên liệu để hiện đại phát triển, còn hiện đại có thể trở thành phương tiện giúp truyền thống được biết đến rộng rãi hơn.

Những thành công bước đầu của Phương Mỹ Chi, DTAP, Hòa Minzy, Soobin Hoàng Sơn và nhiều nghệ sĩ khác cho thấy công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ, không hề thờ ơ với văn hóa truyền thống. Họ chỉ cần một cách tiếp cận gần gũi, hấp dẫn và phù hợp hơn. Khi nghệ sĩ trẻ biết tìm tòi, biết làm mới và biết kể câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ của thế hệ mình, những giai điệu tưởng như thuộc về quá khứ có thể bước vào đời sống hôm nay với một diện mạo mới, hấp dẫn, thu hút hơn.