Khi người dân trở thành “người giữ biển”

Lặng lẽ giữ màu xanh dưới đáy biển

Giữa màu xanh trong vắt của biển Hòn Khô, những chiếc thuyền thúng đưa du khách len giữa sóng nước. Ít ai biết rằng, dưới mặt biển ấy là cả một thế giới đang được người dân địa phương âm thầm gìn giữ: những rạn san hô nhiều màu sắc, đàn cá nhỏ len lỏi giữa các khe đá, những thảm rong mơ vàng óng lay động theo con nước.

Các thành viên Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải vẫn đều đặn lặn xuống biển, nhặt từng mảnh lưới, sợi dây cước, chai nhựa mắc trong rạn san hô. Ảnh: ĐVCC

Sau mỗi chuyến thuyền đưa khách trở về, anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng cùng các thành viên Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải lại chuẩn bị bình khí, kính lặn, bao tải để xuống biển.

Công việc của họ khá đơn giản nhưng không hề nhẹ nhàng: tìm và thu gom chai nhựa, túi ni lông, ống hút, dây cước, lưới đánh cá cùng những vật dụng bị sóng cuốn, mắc vào các rạn san hô.

Có ngày, các thành viên phải lặn hàng giờ mới đưa được vài bao rác lên bờ. Công việc không mang lại tiền lương hay khoản tiền công ổn định, song với những người gắn bó với biển, làm sạch rạn san hô đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống.

“Có những loại rác nếu mắc lâu ngày sẽ làm san hô bị tổn thương. Vì vậy, thấy rác là chúng tôi xuống nhặt”, anh Sáng chia sẻ.

Hơn 10 năm trước, nhiều khu vực rạn san hô ở Hòn Khô chịu tác động từ hoạt động khai thác thủy sản và các hoạt động trên biển. Từ khi cộng đồng được giao tham gia quản lý, các thành viên tổ cộng đồng bắt đầu khoanh vùng bảo vệ, thường xuyên quan trắc, theo dõi sự phát triển của rạn san hô; đồng thời vận động người dân thay đổi phương thức khai thác nguồn lợi.

Với họ, bảo vệ biển không phải là câu chuyện xa vời mà bắt đầu từ những việc rất cụ thể: không khai thác trong vùng bảo vệ, không xả rác, kịp thời phát hiện những tác động bất lợi đến hệ sinh thái và cùng nhau xử lý.

Các thành viên của Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải tiến hành thu gom rác sau khi được vớt lên từ biển. Ảnh: Quang Thái

Anh Sáng chia sẻ: “San hô khỏe mạnh thì cá, tôm và rùa biển sẽ quay trở lại. Hệ sinh thái phong phú thì du khách mới tìm đến. Vì vậy, làm du lịch phải song hành với bảo tồn”.

Không chỉ các thành viên tổ cộng đồng, nhiều người dân Nhơn Hải cũng tự nguyện tham gia làm sạch biển. Đều đặn mỗi tuần, anh Phạm Minh Bảy ở khu phố Hải Bắc lại cùng mọi người xuống biển thu gom rác tại khu vực rạn.

“Có khi là chai nhựa, có khi là túi ni lông hay ống hút bị sóng cuốn mắc vào san hô. Mỗi lần mang được một bao rác lên bờ là thấy biển sạch thêm một chút. San hô được bảo vệ thì tôm cá sẽ về nhiều hơn, môi trường đẹp hơn và du lịch cũng phát triển hơn”, anh Bảy cho biết.

Những việc làm tưởng chừng nhỏ bé nhưng được duy trì bền bỉ qua nhiều năm đã tạo nên những thay đổi rõ nét ở vùng biển Hòn Khô. Rạn san hô được bảo vệ tốt hơn, rong mơ phát triển, nhiều đàn cá xuất hiện trở lại và rùa biển tiếp tục quay về khu vực.

Giữ biển cũng là giữ sinh kế

Với người dân Nhơn Hải, bảo vệ biển chưa bao giờ chỉ là câu chuyện về môi trường. Đó còn là cách giữ lấy sinh kế của chính mình.

Việc thu gom rác đã góp phần hồi sinh các rạn san hô, duy trì nguồn lợi thủy sản và quan trọng hơn là tạo nền tảng để người dân phát triển du lịch gắn với bảo tồn, hướng đến sinh kế bền vững. Ảnh: Quang Tấn

Biển sạch, rạn san hô khỏe mạnh đồng nghĩa với việc nguồn lợi thủy sản được duy trì, cảnh quan được bảo vệ và vùng biển có thêm sức hút đối với du khách. Từ đó, các dịch vụ du lịch cộng đồng có điều kiện phát triển, tạo thêm thu nhập cho người dân.

Theo anh Sáng, một phần nguồn thu từ hoạt động du lịch cộng đồng được dành cho các hoạt động bảo tồn. “Làm dịch vụ du lịch là để có nguồn thu, từ đó chi cho các hoạt động bảo vệ hệ sinh thái biển. Mở thêm dịch vụ cũng là để người dân có sinh kế, gắn bó với biển và có điều kiện giữ biển tốt hơn”, anh chia sẻ.

Cách làm này đang tạo nên mối liên kết giữa bảo tồn tài nguyên và sinh kế cộng đồng. Người dân vừa được hưởng lợi từ những giá trị mà biển mang lại, vừa trở thành lực lượng trực tiếp bảo vệ nguồn tài nguyên để duy trì lợi ích lâu dài.

Theo Chi cục Thủy sản tỉnh Gia Lai, từ năm 2018 đến nay, với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế về bảo tồn biển, nhiều hoạt động như quan trắc rạn san hô, làm sạch bờ biển, tiêu diệt sao biển gai và phục hồi hệ sinh thái được duy trì tại các vùng biển Nhơn Châu, Quy Nhơn Nam và Quy Nhơn Đông.

Hiện các tổ chức cộng đồng tại Quy Nhơn Đông trực tiếp quản lý hơn 20 ha rạn san hô. Sau thời gian được khoanh vùng bảo vệ, độ phủ san hô tại Bãi Dứa tăng từ 62% lên 75,6%; tại Hòn Khô nhỏ tăng từ 36% lên 44,3%.

Những con số này cho thấy sức phục hồi của hệ sinh thái biển khi được bảo vệ đúng cách, đồng thời cho thấy hiệu quả bước đầu của mô hình đồng quản lý tài nguyên biển, trong đó cộng đồng địa phương trực tiếp tham gia quản lý, bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái.

Từ những người trực tiếp khai thác nguồn lợi, người dân Nhơn Hải đang từng bước trở thành lực lượng tham gia quản lý tài nguyên biển. Họ không chỉ thu gom rác, bảo vệ rạn san hô mà còn tham gia cứu hộ rùa biển, theo dõi hệ sinh thái và tuyên truyền để người dân, du khách cùng nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.

Dẫu vậy, hành trình giữ biển vẫn còn không ít thách thức. Sự gia tăng của hoạt động du lịch tự phát, tình trạng xả rác và nguy cơ tác động đến môi trường từ một số công trình ven biển tiếp tục đặt ra yêu cầu phải tăng cường quản lý, kiểm soát.

Ông Trần Việt Quang - Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, cho biết địa phương đã và đang tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền để người dân, du khách nâng cao ý thức bảo vệ môi trường biển. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, tháo dỡ các quán ăn ảnh hưởng đến khu vực bảo tồn bãi đẻ của rùa biển, tổ chức dọn dẹp xà bần và chỉnh trang khu vực ven biển.

Trong khi đó, dưới mặt nước, lực lượng cộng đồng vẫn đảm nhận những phần việc trực tiếp và thường xuyên nhất. Họ lặn xuống các khu vực rạn, nhặt từng mảnh lưới, sợi dây cước, túi ni lông; theo dõi sự phát triển của san hô và kịp thời phát hiện những tác động bất lợi đến hệ sinh thái.

Từ những việc làm âm thầm ấy, người dân Nhơn Hải đang chứng minh rằng cộng đồng có thể trở thành một phần quan trọng trong quản lý, bảo vệ tài nguyên biển. Khi lợi ích bảo tồn được gắn với sinh kế, người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà còn trở thành những người trực tiếp gìn giữ nguồn tài nguyên.

Những “công nhân” không lương vẫn ngày ngày góp sức giữ màu xanh cho biển. Từ những rạn san hô được phục hồi, nguồn lợi thủy sản được duy trì, một hướng phát triển du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bảo tồn và sinh kế cộng đồng đang từng bước hình thành ở Nhơn Hải.