Kho báu tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ

Trong tập 4 của Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ (NXB Văn hóa - Văn nghệ, 2025), hai tác giả Huỳnh Ngọc Trảng và Phạm Thiếu Hương tập trung giới thiệu các sáng tác của nghệ thuật biểu diễn dân gian Nam Bộ, đem đến góc nhìn toàn cảnh diễn xướng dân gian Nam Bộ đã từng hoạt động sôi nổi.

Theo bước mở cõi

Sơ lược về bối cảnh lịch sử, khi Chúa Nguyễn tiến vào Đàng Trong và mở rộng lãnh thổ về phía Nam, các gánh hát bội, con hát cũng theo chân những người khai phá vào vùng đất Đồng Nai, đồng bằng sông Cửu Long.

Theo nhận xét của nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng, hát bội trong giai đoạn thịnh hành đã tác động mạnh mẽ đến hầu hết hình thức diễn xướng dân gian, từ diễn xướng thực hành nghi lễ của tập tục thờ tự các nữ thần - gọi chung là hát bóng rỗi - đến các hình thức diễn xướng thực hành tang lễ: Hát đưa linh, hát chèo thuyền bát nhã của đạo Cao Đài, và các hình thức thực hành nghi lễ Phật Giáo.

Sân khấu kịch phương Tây của đạo Công giáo cũng được gọi là Tuồng. Song song với hát bội chuyên nghiệp trên sân khấu thì trong dân gian có tuồng thầy, tuồng pho và tuồng đồ dân gian là những kịch bản rút gọn, đơn giản hơn so với tuồng gốc. Nói chung, hát bội xâm nhập sâu sắc vào sinh hoạt biểu diễn ở cả Nam Bộ suốt nhiều thế kỷ trước khi ca kịch cải lương thịnh hành.

Giao thoa và bảo lưu

Trong tập 4 của Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng đã phân tích nhiều loại hình diễn xướng và giới thiệu trọn vẹn kịch bản vào sách để độc giả tham khảo.

Từ hệ thống này, có thể thấy đời sống diễn xướng dân gian Nam Bộ là một không gian nghệ thuật đa dạng, đan xen giữa nghi lễ, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Trong số đó, hát sắc bùa Phú Lễ (Bến Tre) là hình thức đặc biệt vì không chịu ảnh hưởng của hát bội, đồng thời còn được bảo lưu khá trọn vẹn cho đến ngày nay, từ nghi lễ đến làn điệu, các bài lý, nói vè, nói thơ…

Mỗi năm, bắt đầu từ 30 tháng Chạp, các gánh sắc bùa khởi hành lưu diễn. Khi chủ nhà mời vào sân, toàn đội hát bài Cõi Nam để chúc tụng sau đó vào cửa chính hát Khai môn, tiếp là bài Rước xuân và kết thúc với bài Chơi xuân. Sau đó là tiết mục nghi lễ trấn bùa trừ tà và hát chúc nghề nghiệp cho gia chủ. Đây là một hình thức tổng hợp phong phú, tạo nên không khí đón Tết đặc sắc ở vùng đất này.

Bên cạnh đó, tuồng đồ dân gian vẫn được duy trì tại các rạp lá, nhà lồng chợ hay trong các lễ hội miễu và những đám làm chay “trong chay ngoài bội”. Tùy điều kiện kinh phí mà chủ lễ có thể mời trọn gánh tuồng, hoặc chỉ thuê một đào/ một kép độc diễn trọn một bổn thơ tuồng.

Trong dòng chảy Nam tiến của cư dân Thuận Quảng, Vè Chàng Lía theo chân người dân vào Gia Định, rồi chịu ảnh hưởng mạnh từ hát bội. Từ đó, vè chuyển hóa thành thơ tuồng Văn Doan diễn ca, và kết hợp cùng nói thơ mà hình thành nên nói tuồng. Một trong hai bản thơ tuồng quen thuộc nhất trong sinh hoạt nói tuồng Gia Định là Văn Doan diễn ca và Ông Trương Tiên Bửu.

Ảnh hưởng của hát bội còn lan rộng sang nhiều hình thức diễn xướng khác. Trong hát đưa linh, đội mai táng sử dụng cách diễn của hát bội hòa quyện với hò dân gian. Trong sinh hoạt bóng rỗi, hát bội kết hợp để tạo thành chặp bóng tuồng Địa - Nàng, và về sau phát triển thành các biến thể kim thời có bài bản rõ ràng. Trong tuồng lễ thức Phật giáo, sự kết hợp ấy tạo nên không gian “làm chay hát bội” tại chùa, đình, miễu… Nội dung các tuồng đám thường chứa đựng giáo lý nhân quả, kết hợp đạo pháp với đạo đức dân gian.

Ngày nay, nhiều hình thức diễn xướng dân gian đã mai một, nhưng những tư liệu mà Huỳnh Ngọc Trảng ghi lại chính là kho tàng quý báu, giúp chúng ta hiểu rõ tiến trình giao lưu - biến đổi của nghệ thuật dân gian Nam Bộ. Đây cũng là nền tảng quan trọng để chúng ta tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn, học hỏi “ôn cố tri tân” mà sáng tạo những tác phẩm mới mang bản sắc dân tộc.

LÊ NGỌC HÂN