Khoa học xã hội và nhân văn chủ động kiến tạo chính sách thời AI

Đây là một trong những vấn đề được nhấn mạnh tại Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026, do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) tổ chức. Được tổ chức lần đầu tiên từ ngày 21 đến 28/10, Diễn đàn gồm 21 hội thảo, tọa đàm khoa học và thảo luận bàn tròn, dự kiến thu hút khoảng 1.300 học giả, trong đó có 250 diễn giả quốc tế.

Phát biểu đề dẫn, GS.TS. Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nhấn mạnh yêu cầu đưa tri thức nhân văn từ vị trí giải thích các hiện tượng xã hội sang tham gia kiến tạo giải pháp cho những vấn đề phát triển của đất nước. Giá trị của nghiên cứu không chỉ nằm ở các công bố khoa học mà còn ở khả năng chuyển hóa thành những khuyến nghị chính sách, chương trình hợp tác và kết quả ứng dụng thực tiễn. 

PGS.TS. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trong dự báo xã hội và hoạch định chính sách

Nghiên cứu khoa học xã hội phải gắn với thực tiễn và hoạch định chính sách

Phát biểu tại Diễn đàn, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh, các nghị quyết quan trọng của Trung ương về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế, giáo dục và văn hóa đều hướng tới mục tiêu phát triển con người, nâng cao chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của nhân dân. Điều này đặt ra yêu cầu khoa học xã hội và nhân văn phải cung cấp những luận cứ phục vụ hoạch định chính sách, chủ động nghiên cứu, dự báo những biến đổi của xã hội.

Đặc biệt, Nghị quyết số 25-NQ/TW về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới yêu cầu đổi mới nghiên cứu, dự báo và nắm bắt đời sống tinh thần xã hội. Để đáp ứng yêu cầu này, cần có những luận cứ khoa học nghiêm túc, kết hợp khai thác dữ liệu với sự thấu hiểu con người.

Đề cập đến sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), ông Bùi Hoài Sơn cho rằng, công nghệ có thể giúp một quốc gia phát triển nhanh hơn, nhưng văn hóa, đạo đức và niềm tin mới tạo nên chiều sâu của sự phát triển. AI có thể xử lý dữ liệu nhưng không thể thay con người lựa chọn sự công bằng, lòng nhân ái hay trách nhiệm đối với những người có nguy cơ bị bỏ lại phía sau. "Một xã hội không chỉ cần thông minh hơn, mà còn phải nhân văn hơn", ông nhấn mạnh.

Từ cách tiếp cận này, ông Bùi Hoài Sơn cho rằng khoa học xã hội và nhân văn phải đi xa hơn việc giải thích những điều đã xảy ra, chủ động dự báo biến đổi, cảnh báo rủi ro và góp phần tìm điểm tựa giá trị cho tương lai. Những vấn đề về đạo đức công nghệ, văn hóa số, gia đình, giáo dục hay niềm tin xã hội đều cần được nghiên cứu bằng cách tiếp cận liên ngành.

Đối với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ông Bùi Hoài Sơn đặt ra ba kỳ vọng. Trước hết, nghiên cứu phải gần hơn với những vấn đề lớn của đất nước và nhu cầu thiết thân của người dân, làm rõ mỗi kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ quyết định chính sách và cải thiện cuộc sống như thế nào.

Cùng với đó, Nhà trường cần phát triển các nhóm nghiên cứu liên ngành, kết hợp nghiên cứu cơ bản với khảo sát thực tế, khai thác dữ liệu và phân tích chính sách; đồng thời tăng cường kết nối giữa giảng đường, cơ quan tham mưu và đời sống xã hội. Ông nhấn mạnh: "Một công trình không nên dừng lại khi được nghiệm thu; nó cần tiếp tục bằng kiến nghị rõ ràng, giải pháp khả thi và những chuyển biến thực chất".

Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương cũng bày tỏ mong muốn tiếp tục phối hợp với Nhà trường trong nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, dự báo tình hình tư tưởng, tư vấn và đánh giá chính sách; đồng thời khuyến khích hình thành các nhóm chuyên gia đồng hành cùng cơ quan tham mưu. 

PGS.TS. Bùi Thế Duy nhấn mạnh yêu cầu đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn - Ảnh: chinhphu.vn/TT

Đưa kết quả nghiên cứu vào những mô hình phát triển cụ thể

Nhấn mạnh thêm yêu cầu gắn nghiên cứu với thực tiễn, PGS.TS. Bùi Thế Duy, Giám đốc ĐHQGHN cho rằng, cần chuyển hóa kết quả nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn thành những mô hình có khả năng ứng dụng, đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của cộng đồng.

Ông mong muốn các nhà khoa học tiếp tục đồng hành cùng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Giáo dục và các cơ sở nghiên cứu, đào tạo trong việc xây dựng, thử nghiệm và nhân rộng những mô hình phát triển dựa trên nền tảng khoa học xã hội và nhân văn. Trong đó, cần chú trọng hoạt động thực nghiệm để kiểm chứng hiệu quả, điều chỉnh và hoàn thiện giải pháp trước khi áp dụng rộng rãi.

Bên cạnh việc ứng dụng khoa học, công nghệ, ông Bùi Thế Duy nhấn mạnh vai trò của cách thức tổ chức xã hội, huy động nguồn lực và phát huy năng lực con người trong quá trình phát triển. Dẫn kinh nghiệm từ phong trào Làng mới (Saemaul Undong) của Hàn Quốc, ông đề cập đến sức mạnh cộng đồng, tinh thần tự lực, tự cường và sự tham gia của người dân như những yếu tố quan trọng tạo nên hiệu quả của các mô hình phát triển. Từ những kinh nghiệm này, Giám đốc ĐHQGHN gợi mở tiềm năng của các mô hình hợp tác xã gắn với đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học và công nghệ, phù hợp với điều kiện phát triển thực tiễn.

Giám đốc ĐHQGHN kỳ vọng Diễn đàn sẽ thúc đẩy trao đổi học thuật, hình thành các khuyến nghị chính sách có cơ sở khoa học, phát triển những mô hình ứng dụng và mở rộng hợp tác giữa trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Qua đó, khoa học xã hội và nhân văn đóng góp thiết thực hơn vào giải quyết những vấn đề của đất nước và phát triển con người, xã hội Việt Nam.