Khoảng trống thực hiện cam kết khí hậu tại COP31

Nguy cơ vượt ngưỡng nóng lên 1,5°C đang gia tăng sức ép lên COP31, đòi hỏi các nước đưa cam kết giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch thành lộ trình có thời hạn và nguồn lực thực hiện.

Không thể chấp nhận mức nóng lên cao hơn

Bản dự thảo thỏa thuận công bố ngày 16-11 tại Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31) ở Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, tiếp tục bộc lộ bất đồng về tương lai của than, dầu và khí đốt.

COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, diễn ra trong sức ép cụ thể hóa cam kết giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch nhằm hạn chế đà nóng lên toàn cầu. Ảnh: IISD/ENB - Mike Muzurakis

COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, diễn ra trong sức ép cụ thể hóa cam kết giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch nhằm hạn chế đà nóng lên toàn cầu. Ảnh: IISD/ENB - Mike Muzurakis

Từ “chuyển dịch khỏi” đến “loại bỏ dần” nhiên liệu hóa thạch, những phương án đang được thương lượng đều có thể bị loại khỏi văn kiện cuối cùng. Khi hội nghị dự kiến kết thúc ngày 20-11, gần 200 quốc gia vẫn phải tìm tiếng nói chung về những vấn đề đã kéo dài qua nhiều vòng đàm phán.

Trong khi các nước tiếp tục thương lượng, Báo cáo Khoảng cách phát thải 2026 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho thấy ngay cả khi thực hiện đầy đủ các cam kết khí hậu quốc gia, thế giới vẫn hướng tới mức nóng lên khoảng 2,6°C trong thế kỷ này. Nguy cơ vượt ngưỡng 1,5°C buộc cộng đồng quốc tế phải đồng thời hạn chế mức tăng nhiệt độ và tìm cách rút ngắn thời gian vượt ngưỡng

Tuy nhiên, nhận định mục tiêu 1,5°C đã “chết” dễ dẫn tới cách hiểu rằng những nỗ lực tiếp theo không còn nhiều ý nghĩa. Tổ chức Khí tượng thế giới phân biệt rõ việc nhiệt độ vượt ngưỡng trong một tháng hoặc một năm với mức nóng lên dài hạn được tính qua nhiều thập niên. Một giai đoạn vượt ngưỡng chưa đồng nghĩa mục tiêu của Thỏa thuận Paris đã chính thức thất bại. Mức nhiệt độ trong tương lai vẫn phụ thuộc vào lượng phát thải mà thế giới tiếp tục tạo ra và khả năng cắt giảm trong những năm tới.

Với các quốc đảo Thái Bình Dương, mỗi phần nhiệt độ tăng thêm đều gắn với những tổn thất cụ thể. Trong các phát biểu tại COP31, lãnh đạo Marshall Islands, Palau và Liên bang Micronesia đề cập đến rạn san hô bảo vệ bờ biển, nguồn cá nuôi sống cộng đồng và nguy cơ đối với chủ quyền quốc gia. Các quốc đảo vì thế phản đối việc nâng mục tiêu nhiệt độ lên trên 1,5°C. Với họ, điều đó đồng nghĩa phải gánh thêm thiệt hại dù đóng góp rất ít vào lượng phát thải toàn cầu.

Ngay cả khả năng đưa nhiệt độ trở lại sau một thời gian vượt ngưỡng cũng không bảo đảm khôi phục được những gì đã mất. Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) cảnh báo việc vượt ngưỡng có thể gây tác động không thể đảo ngược đối với một số hệ sinh thái, trong đó có vùng ven biển, núi cao và vùng cực. Mức vượt càng lớn, thời gian càng dài, rủi ro đối với tự nhiên và xã hội càng tăng. Kỳ vọng vào công nghệ loại bỏ khí CO₂ khỏi khí quyển trong tương lai do đó không thể thay thế việc giảm phát thải ngay từ hiện tại.

Cam kết phải đứng vững trước sức ép trong nước

Trước những rủi ro ấy, việc cụ thể hóa cam kết chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã thống nhất tại COP28 năm 2023 càng trở nên cấp thiết, nhất là khi thỏa thuận này chưa kèm thời hạn ràng buộc. Nếu COP31 chỉ tái khẳng định định hướng cũ mà không xác định cách triển khai, khoảng trống về tiến độ và trách nhiệm thực hiện sẽ tiếp tục kéo dài.

Nhằm thúc đẩy việc chuyển các cam kết quốc tế thành chính sách quốc gia, hội nghị tại Santa Marta của Colombia hồi tháng 4 đã tập hợp đại diện 57 nước để thảo luận cách giảm phụ thuộc than, dầu và khí đốt. Tuy nhiên, việc Colombia rút khỏi sáng kiến mà chính nước này từng đồng sáng lập cho thấy chính sách khí hậu có thể đảo chiều sau thay đổi chính phủ.

Chính quyền mới của Colombia chủ trương tăng cường ngành dầu khí và khôi phục hoạt động thăm dò. Bộ trưởng Môi trường nước này lập luận rằng những hạn chế phát triển khí đốt dưới thời chính phủ trước đã góp phần gây thiếu hụt nguồn cung, khiến một số ngành công nghiệp phải sử dụng nhiên liệu ô nhiễm hơn. Trường hợp này cho thấy các thỏa thuận tại COP31 khó được duy trì nếu lộ trình chuyển dịch không giải quyết đồng thời nhu cầu năng lượng, việc làm và nguồn thu ngân sách.

Khi nguồn năng lượng thay thế chưa sẵn sàng, sức ép trong nước có thể khiến chính phủ quay lại mở rộng khai thác nhiên liệu hóa thạch. Nhưng tiếp tục đầu tư vào than, dầu và khí đốt cũng có thể kéo dài sự phụ thuộc, khiến quá trình chuyển dịch về sau tốn kém hơn. Để tránh tình trạng đó, các kế hoạch quốc gia cần chỉ rõ cách thay thế hạ tầng cũ, phát triển điện sạch, nâng cấp lưới điện và hỗ trợ những cộng đồng chịu ảnh hưởng.

Số lượng lộ trình được công bố chưa phản ánh đầy đủ tiến bộ nếu các quyết định đầu tư và mức tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch chưa thay đổi. Đối với những liên minh tự nguyện như tiến trình Santa Marta, khả năng thu hút các nước sản xuất và tiêu thụ lớn cũng sẽ quyết định mức độ tác động. Các sáng kiến này có thể thúc đẩy những nước sẵn sàng đi nhanh hơn, nhưng khó tạo chuyển biến trên quy mô toàn cầu nếu những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch tiếp tục đứng ngoài.

Các nước đang phát triển cũng khó đẩy nhanh chuyển dịch nếu thiếu vốn cho hạ tầng thay thế, trong khi vẫn phải dành ngân sách ứng phó thiên tai và duy trì dịch vụ công. Nguồn hỗ trợ thiếu ổn định càng khiến các chính phủ khó lập kế hoạch đầu tư dài hạn.

Vì thế, kết quả COP31 phụ thuộc cả vào khả năng bảo đảm nguồn vốn được giải ngân đúng lúc để các nước giảm dần phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch. Khi nguy cơ vượt ngưỡng 1,5°C ngày càng rõ, sự chậm trễ ấy sẽ tiếp tục làm tăng thiệt hại.

Liên Hà

Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/khoang-trong-thuc-hien-cam-ket-khi-hau-tai-cop31-1766272.html