Khơi nguồn lực nội sinh

Ngày 14/10/2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 – 2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025. Trong đó, có Dự án 6 về “Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” (gọi tắt là Dự án 6).

Di sản thành sinh kế

Với hơn 80% dân số là người dân tộc thiểu số, trong đó có 7 dân tộc chính, gồm: Nùng, Tày, Kinh, Dao, Hoa, Sán chay, H’Mông, Lạng Sơn sở hữu một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ, từ trang phục, nhà cửa đến những làn điệu then, sli, lượn đắm say lòng người. Tuy nhiên, để những di sản này không chỉ là ký ức mà trở thành động lực phát triển, Dự án 6 đã được triển khai như một "luồng sinh khí" mới, khơi dậy những giá trị tưởng chừng đã ngủ quên trên khắp các bản làng. Sau 5 năm thực hiện giai đoạn I (2021-2025), nhiều mô hình bảo tồn và câu lạc bộ văn hóa đã trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, tạo tiền đề vững chắc cho mục tiêu du lịch cộng đồng bền vững.

Người dân xã Ba Sơn biểu diễn tại lễ khai mạc các lớp truyền dạy hát then đàn tính, hát sli, múa sư tử thuộc Dự án 6

Minh chứng sinh động nhất cho hiệu quả của dự án chính là sự chuyển mình từ di sản thành sinh kế tại các địa phương. Tại thôn Lân Châu (xã Hữu Liên), tri thức nam dược của người Dao đang được bảo tồn và chuyển mình thành sản phẩm du lịch độc đáo thông qua Dự án 6. Nhờ sự hỗ trợ từ chính quyền về tập huấn và cơ sở vật chất, nhiều hộ dân đã phát triển dịch vụ tắm thuốc, ngâm chân và bán thuốc nam.

Bà Nguyễn Thị Huyền, thôn Lân Châu, xã Hữu Liên cho biết: Những bài thuốc nam đã được gia đình tôi lưu truyền qua 4 thế hệ. Đến năm 2022, khi được chính quyền xã tuyên truyền, định hướng về việc phát triển các dịch vụ du lịch trải nghiệm chăm sóc sức khỏe như tắm thuốc người Dao, ngâm chân... tôi đã đầu tư cơ sở vật chất, cùng đó, chính quyền xã hỗ trợ bồn tắm, téc nước, biển chỉ dẫn để phát triển dịch vụ. Hiện nay, trung bình mỗi tháng, gia đình tôi phục vụ 30 – 40 khách hàng trải nghiệm các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, trị liệu và bán ra từ 50 – 60 đơn thuốc nam, mang lại thu nhập gần 20 triệu đồng/tháng.

Được biết, hiện nay trên địa bàn xã Hữu Liên có 26 homestay đang vận hành mô hình này, góp phần phát triển kinh tế gắn liền với giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Song hành với những bài thuốc quý, nghề thêu dệt thổ cẩm của người Nùng Phàn Slình Cúm Cọt tại xã Công Sơn cũng là một điểm sáng tiêu biểu trong nỗ lực bảo tồn di sản gắn liền với sinh kế bền vững từ Dự án 6. Nhằm vực dậy nghề truyền thống đang dần mai một, từ năm 2023, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) đã phối hợp cùng chính quyền địa phương tổ chức các lớp truyền dạy kỹ năng thêu, dệt thổ cẩm cho nghệ nhân cùng thế hệ trẻ. Từ nền tảng này, Tổ hợp tác Nghề thêu, dệt dân tộc Nùng Phàn Sình Hải Yến (xã Công Sơn) đã ra đời, mở ra hướng đi mới đầy triển vọng cho bà con.

Chỉ sau hơn 2 năm hoạt động, Tổ hợp tác đã đào tạo nghề cho hơn 30 học viên và phát triển được 8 cửa hàng may mặc ngay tại địa phương, mang lại thu nhập ổn định từ 5 đến 6 triệu đồng/hộ/tháng. Không bó hẹp trong những bộ trang phục truyền thống, các thành viên đã nhạy bén tạo ra các sản phẩm đa dạng như tranh treo tường, vỏ gối, khăn trải bàn... đồng thời vận động xã hội hóa để xây dựng khu trưng bày sản phẩm.

Với năng lực sản xuất ổn định, tổ hợp tác đã chủ động tận dụng sức mạnh của mạng xã hội và các sự kiện văn hóa để quảng bá thương hiệu. Đặc biệt, bước ngoặt lớn nhất là việc ký kết hợp tác với Công ty Song Châu, đưa tinh hoa thổ cẩm Hải Yến vươn ra thị trường quốc tế. Đánh giá về mô hình này, ông La Văn Tùng, Chủ tịch UBND xã Công Sơn khẳng định: Đây chính là chìa khóa hiệu quả giúp địa phương vừa gìn giữ được hồn cốt văn hóa dân tộc, vừa nâng cao chất lượng đời sống cho Nhân dân một cách bền vững.

Trên đây chỉ là 2 trong nhiều ví dụ tiêu biểu minh chứng sinh động cho sức lan tỏa mạnh mẽ của Dự án 6. Đó là những viên gạch đầu tiên góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa di sản trở thành tài sản, biến văn hóa thành nguồn lực nội sinh để phát triển kinh tế - xã hội.

Khơi nguồn nội lực

Những thành quả "người thật, việc thật" nêu trên chỉ là những lát cắt nhỏ trong bức tranh tổng thể đầy ấn tượng của Dự án 6. Với sự vào cuộc ngay từ đầu, Sở VHTT&DL đã triển khai nhiều giải pháp quan trọng như: tổ chức khảo sát kiểm kê, tư liệu hóa di sản; khôi phục 2 lễ hội truyền thống đặc sắc; hỗ trợ 26 nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú và mở 40 lớp tập huấn truyền dạy văn hóa phi vật thể. Dự án cũng đã xây dựng 2 mô hình văn hóa truyền thống, 23 câu lạc bộ văn hóa dân gian, đồng thời duy trì hoạt động cho 303 đội văn nghệ cơ sở.

Các em học sinh người Sán Chỉ biểu diễn dân ca tại lễ bế mạc lớp tập huấn truyền dạy, trình diễn hát xắng cọ, múa tắc xình xã Thống Nhất theo Dự án 6

Bên cạnh đó, công tác di sản và du lịch cũng ghi nhận những con số thuyết phục với việc tu bổ 6 di tích quốc gia; đầu tư xây dựng điểm du lịch tiêu biểu tại làng văn hóa cộng đồng Quỳnh Sơn và 3 dự án bảo tồn làng bản truyền thống...

Ông Nguyễn Đặng Ân, Giám đốc Sở VHTT&DL tỉnh khẳng định: Trong giai đoạn 2021-2025, Dự án 6 là một trong 4 dự án thành phần hoàn thành xuất sắc các chỉ tiêu đề ra. Thành công lớn nhất chính là việc đánh thức lòng tự tôn dân tộc của bà con; khi người dân nhận thức được bản sắc văn hóa chính là chìa khóa để thoát nghèo, họ sẽ tự nguyện trở thành những chủ thể bảo tồn tâm huyết nhất. Dù còn những "điểm nghẽn" về trình tự thẩm định di tích hay quy hoạch đất đai, nhưng nhìn chung, dự án đã đạt được mục tiêu kép: vừa giữ gìn hồn cốt dân tộc, vừa nâng cao chất lượng đời sống Nhân dân.

Với nguồn vốn trên 15 tỷ đồng, trong năm qua các công trình trọng điểm như dự án Tôn tạo Khu di tích khởi nghĩa Bắc Sơn đã chính thức hoàn thành đúng tiến độ vào tháng 11, trở thành địa chỉ đỏ thu hút du khách. Đến nay, các chỉ tiêu hạ tầng đã cán đích thành công với 115/115 thiết chế văn hóa thôn được đầu tư đồng bộ, nâng tỷ lệ thôn có nhà văn hóa khang trang đạt 80% và hơn 53% thôn duy trì đội văn nghệ thường xuyên. Sự quyết liệt trong việc tháo gỡ khó khăn pháp lý đã giúp tỷ lệ giải ngân toàn giai đoạn đạt con số 98%. Những "viên gạch" đầu tiên này không chỉ hiện thực hóa mục tiêu đưa di sản trở thành tài sản, mà còn là bệ phóng vững chắc để bước sang giai đoạn II (2026-2030), đưa bản sắc văn hóa dân tộc trở thành trụ cột quan trọng trong sự nghiệp phát triển bền vững của địa phương.

Khép lại một giai đoạn đầy nỗ lực, Dự án 6 đã thực sự trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại. Với sự vào cuộc tích cực của các cấp, ngành và sự đồng lòng của người dân, tin rằng những "tài sản quý giá" của đồng bào các dân tộc tỉnh sẽ tiếp tục lan tỏa, đưa văn hóa Lạng Sơn vững bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

TUYẾT MAI - HOÀNG HIẾU