Khơi thông 'điểm nghẽn', giải phóng tiềm năng lao động nữ trong kỷ nguyên số

Với tỷ lệ tham gia lực lượng lao động thuộc nhóm cao hàng đầu khu vực, song phụ nữ Việt Nam vẫn đang đối mặt với "gánh nặng kép" từ việc nhà không lương và nguy cơ bị bỏ lại phía sau trước làn sóng tự động hóa, chuyển đổi số.

 TS. Trần Thị Thanh Loan, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới

TS. Trần Thị Thanh Loan, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới

Hưởng ứng Tháng hành động vì bình đẳng giới và phòng ngừa, ứng phó với bạo lực trên cơ sở giới năm 2026, PV Báo Phụ nữ Việt Nam đã có cuộc trao đổi với TS. Trần Thị Thanh Loan, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, nhằm phân tích sự chuyển dịch tư duy khi đặt phụ nữ ở vị thế động lực tăng trưởng kinh tế, đồng thời chỉ ra những giải pháp khơi thông "điểm nghẽn", phát huy trọn vẹn tiềm năng của lao động nữ. 

PV: Chủ đề của Tháng hành động vì bình đẳng giới năm nay nhấn mạnh "Bình đẳng giới trong lao động, sản xuất - động lực tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội". Dưới góc độ nghiên cứu xã hội học về giới, bà đánh giá như thế nào về sự chuyển dịch tư duy trong thông điệp này khi không còn nhìn nhận bình đẳng giới thuần túy là vấn đề bảo trợ, an sinh mà đặt phụ nữ ở vị thế là một động lực tăng trưởng trực tiếp?

TS. Trần Thị Thanh Loan: Chủ đề Tháng hành động vì bình đẳng giới năm 2026 đã cho thấy sự chuyển biến trong cách tiếp cận về bình đẳng giới. Trong giai đoạn 2020 - 2025 thông điệp chủ đề tháng hành động vì bình đẳng giới nhìn chung tiếp cận theo hướng phải bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái, đảm bảo an sinh xã hội, tăng quyền năng cho phụ nữ và xóa bỏ bạo lực trên cơ sở giới. Đây là những nội dung vẫn mang tính thời sự và vẫn phải tiếp tục thực hiện. 

Tuy nhiên, thông điệp năm nay đã có cách tiếp cận bao trùm hơn và đặc biệt nhấn mạnh thêm một khía cạnh quan trọng đó là bình đẳng giới không chỉ là vấn đề bảo đảm quyền mà bình đẳng giới chính là động lực để phát huy nguồn lực con người, nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hướng đến công bằng xã hội. 

Có thể thấy cách tiếp cận này đã thể hiện sự chuyển từ tư duy tạo điều kiện cho phụ nữ tham gia sang bảo đảm phát huy tiềm năng, vai trò của cả phụ nữ và nam giới trong lao động, sản xuất, phát triển kinh tế, bảo đảm cơ hội bình đẳng trong cống hiến và thụ hưởng thành quả phát triển kinh tế - xã hội, không để ai bị bỏ lại phía sau. Đây cũng chính là cách tiếp cận để vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vừa bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội.

Số liệu của Cục Thống kê cho thấy, phụ nữ dành trung bình 15,6 giờ mỗi tuần cho công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới là 8,8 giờ.

Số liệu của Cục Thống kê cho thấy, phụ nữ dành trung bình 15,6 giờ mỗi tuần cho công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới là 8,8 giờ.

PV: Tỷ lệ phụ nữ Việt Nam tham gia lực lượng lao động luôn nằm trong nhóm cao hàng đầu khu vực, nhưng đi kèm với đó là thực tế họ vẫn đang gánh vác phần lớn công việc chăm sóc gia đình không lương. Qua các nghiên cứu của Viện, "gánh nặng kép" này đang tạo ra những rào cản cụ thể nào khiến lao động nữ bị hạn chế về thu nhập, cơ hội thăng tiến và chất lượng việc làm so với nam giới?

TS. Trần Thị Thanh Loan: Với vai trò được gán cho là người chịu trách nhiệm thực hiện các công việc nội trợ, chăm sóc trong gia đình, phụ nữ đang phải thực hiện vai trò kép vừa phải thực hiện các công việc tạo thu nhập cho gia đình nhưng đồng thời cũng là người phải chịu trách nhiệm chăm sóc gia đình và con cái. Số liệu của Cục Thống kê (2024) cho thấy, phụ nữ dành trung bình 15,6 giờ mỗi tuần cho công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới là 8,8 giờ. Như vậy, thời gian phụ nữ dành cho công việc này gần gấp 1,8 lần nam giới. Đáng chú ý, ở nhóm tuổi 25 - 39, phụ nữ dành trên 18 giờ mỗi tuần cho công việc chăm sóc, trong khi nam giới chỉ khoảng 10 giờ.

Các kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới (nay là Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới) cho thấy, đây chính là rào cản ảnh hưởng đến cơ hội việc làm và phát triển nghề nghiệp của phụ nữ. Cụ thể như nhiều phụ nữ làm nghiên cứu khoa học thực sự muốn phấn đấu thì việc thu xếp công việc gia đình để có điều kiện làm chuyên môn, nâng cao trình độ và theo đuổi nghiên cứu khoa học cũng gặp nhiều khó khăn. Việc phải gánh vác phần lớn công việc nội trợ và các công việc chăm sóc được nhận định có ảnh hưởng tới quá trình phát triển nghề nghiệp, khiến một bộ phận phụ nữ lựa chọn công việc gần nhà, công việc bán thời gian hoặc việc làm có tính linh hoạt nhưng thu nhập và cơ hội thăng tiến thấp hơn. 

Hay như các nghiên cứu về sự tham gia của phụ nữ trong lĩnh vực chính trị cũng cho thấy, trách nhiệm chăm sóc gia đình đã ảnh hưởng đến cơ hội thăng tiến và việc tham chính của phụ nữ. Khi thời gian dành cho công việc chuyên môn, đào tạo và xây dựng các mối quan hệ nghề nghiệp bị hạn chế, phụ nữ sẽ gặp bất lợi trong cạnh tranh các vị trí quản lý, lãnh đạo....

Khi nông nghiệp chuyển sang ứng dụng công nghệ số, sản xuất xanh và các tiêu chuẩn mới của thị trường, nếu không được tiếp cận thông tin, đào tạo và hỗ trợ phù hợp, phụ nữ sẽ khó nắm bắt các cơ hội mới và thích ứng được với nền kinh tế số, xã hội số.

Khi nông nghiệp chuyển sang ứng dụng công nghệ số, sản xuất xanh và các tiêu chuẩn mới của thị trường, nếu không được tiếp cận thông tin, đào tạo và hỗ trợ phù hợp, phụ nữ sẽ khó nắm bắt các cơ hội mới và thích ứng được với nền kinh tế số, xã hội số.

PV: Trong bối cảnh chuyển đổi số, tự động hóa và chuyển dịch sang kinh tế xanh diễn ra mạnh mẽ hiện nay, đâu là nhóm lao động nữ dễ bị tổn thương và có nguy cơ bị bỏ lại phía sau cao nhất?

TS. Trần Thị Thanh Loan: Trong bối cảnh chuyển đổi số, tự động hóa và chuyển đổi xanh vừa tạo ra cơ hội mới, vừa đặt ra những thách thức không nhỏ đối với lao động nữ. Tác động của những quá trình này không giống nhau đối với tất cả phụ nữ, mà phụ thuộc vào trình độ học vấn, kỹ năng nghề nghiệp, điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận công nghệ số, kỹ năng số và vị trí việc làm của họ.

Trước hết là lao động nữ trong khu vực phi chính thức, lao động phổ thông và những ngành nghề có tính chất công việc lặp lại. Đây là nhóm thường có thu nhập thấp, công việc bấp bênh, ít được đào tạo nâng cao kỹ năng và hạn chế về khả năng tiếp cận các chính sách bảo hiểm, an sinh. Khi doanh nghiệp ứng dụng công nghệ mới hoặc tự động hóa quy trình sản xuất, họ có thể gặp khó khăn trong việc thích ứng, chuyển đổi công việc hoặc tìm kiếm việc làm mới.

Nhóm thứ hai là phụ nữ làm việc trong nông nghiệp, đặc biệt là phụ nữ lớn tuổi làm nông nghiệp ở khu vực nông thôn, miền núi và vùng dân tộc thiểu số. Đây là nhóm phụ nữ vẫn còn hạn chế về trình độ học vấn, bất lợi về hạ tầng số, khó khăn trong tiếp cận thiết bị số, hạn chế về kỹ năng số. Khi nông nghiệp chuyển sang ứng dụng công nghệ số, sản xuất xanh và các tiêu chuẩn mới của thị trường, nếu không được tiếp cận thông tin, đào tạo và hỗ trợ phù hợp, phụ nữ sẽ khó nắm bắt các cơ hội mới và thích ứng được với nền kinh tế số, xã hội số.

Nâng cao kỹ năng số, kỹ năng nghề nghiệp mới, kỹ năng quản lý và kinh doanh cho phụ nữ, nhất là lao động nữ trong khu vực phi chính thức, phụ nữ nông thôn, phụ nữ dân tộc thiểu số và lao động nữ lớn tuổi nhằm giúp phụ nữ thích ứng tận dụng được các cơ hội mà nền kinh tế số mang lại.

Nâng cao kỹ năng số, kỹ năng nghề nghiệp mới, kỹ năng quản lý và kinh doanh cho phụ nữ, nhất là lao động nữ trong khu vực phi chính thức, phụ nữ nông thôn, phụ nữ dân tộc thiểu số và lao động nữ lớn tuổi nhằm giúp phụ nữ thích ứng tận dụng được các cơ hội mà nền kinh tế số mang lại.

PV: Để bình đẳng giới thực sự trở thành động lực tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội thì cần quan tâm những vấn đề gì?

TS. Trần Thị Thanh Loan: Mở rộng các dịch vụ giúp việc gia đình là cơ sở quan trọng để giảm bớt thời gian chăm lo công việc gia đình cho phụ nữ. Phát triển hệ thống nhà trẻ, trường mầm non, cơ sở chăm sóc phù hợp với điều kiện của từng địa bàn, đặc biệt là khu công nghiệp, khu vực nông thôn và miền núi. Cùng với đó cần tăng cường truyền thông khuyến khích nam giới chia sẻ công việc gia đình nhiều hơn, tạo điều kiện cho người vợ phát huy được hết khả năng đóng góp vào các công việc tạo thu nhập.

Nâng cao kỹ năng số, kỹ năng nghề nghiệp mới, kỹ năng quản lý và kinh doanh cho phụ nữ, nhất là lao động nữ trong khu vực phi chính thức, phụ nữ nông thôn, phụ nữ dân tộc thiểu số và lao động nữ lớn tuổi nhằm giúp phụ nữ thích ứng tận dụng được các cơ hội mà nền kinh tế số mang lại.

Bảo đảm sự công bằng trong tuyển dụng, bố trí công việc, trả lương, đào tạo, đánh giá năng lực và cơ hội thăng tiến. Cần tạo điều kiện để cả lao động nam và nữ được tham gia các chương trình đào tạo, chuyển đổi kỹ năng khi ứng dụng công nghệ mới, tránh tình trạng lao động nữ bị loại khỏi những vị trí có cơ hội phát triển tốt hơn.

Tăng cường công tác truyền thông góp phần thay đổi nhận thức của người dân về vai trò của phụ nữ trong gia đình và ngoài xã hội.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!

Kim Thanh (thực hiện)

Nguồn Phụ Nữ VN: https://phunuvietnam.vn/khoi-thong-diem-nghen-giai-phong-tiem-nang-lao-dong-nu-trong-ky-nguyen-so-238261121113556117.htm