Khởi tố loạt vụ xâm phạm bản quyền: Đã đến lúc chấm dứt nạn 'xài chùa'

Cùng với đợt truy quét quyết liệt các nền tảng lậu quy mô lớn, việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố hàng loạt cá nhân, tổ chức liên quan đến BH Media, Lululola Entertainment, Mây Sài Gòn... đang tạo ra cơn chấn động trong giới giải trí.

Động thái "mạnh tay" chưa từng có này phát đi thông điệp đanh thép: Vi phạm bản quyền vượt khỏi lằn ranh dân sự để bước vào khung xử lý hình sự.

Biến "vùng xám" thành "lằn ranh đỏ"

Nhiều năm qua, thị trường giải trí Việt Nam tồn tại "vùng xám" mang tên vi phạm tác quyền. Tình trạng sử dụng âm nhạc không xin phép, trốn tránh trả tiền bản quyền trên không gian mạng và các sân khấu biểu diễn trực tiếp diễn ra tràn lan. Dù nghệ sĩ liên tục lên tiếng bảo vệ "đứa con tinh thần", các cuộc tranh cãi bùng nổ rồi lại nhanh chóng chìm vào quên lãng. Một "văn hóa xài chùa" dần bám rễ, biến các tác phẩm nghệ thuật thành tài nguyên miễn phí để các đơn vị trục lợi qua việc câu view, bán vé hay thu lợi từ quảng cáo.

Tuy nhiên, "vùng xám" ấy đang bị bóc trần. Thực hiện Công điện của Thủ tướng về việc quyết liệt đấu tranh ngăn chặn hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, ngày 16/5, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03 - Bộ Công an) xác minh và khởi tố hàng loạt cá nhân, đơn vị hoạt động trong lĩnh vực nội dung số và giải trí.

Danh sách bị gọi tên đều là những "ông lớn" sở hữu hệ sinh thái giải trí hàng triệu lượt xem như BH Media, 1900 Group, Giọng ca để đời, và các đơn vị tổ chức biểu diễn đình đám như Lululola Entertainment, Mây Sài Gòn.

Bị can Nguyễn Hải Bình - Tổng Giám đốc BH Media bị khởi tố.

Việc đồng loạt khởi tố 5 vụ án không đơn thuần là xử lý vi phạm kinh tế. Đây là lần đầu tiên hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan quy mô lớn bị xử lý hình sự. Bản quyền giờ đây được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt như tài sản giá trị cao, mọi hành vi xâm phạm đều có thể dẫn đến vòng lao lý.

Sự cảnh tỉnh muộn màng nhưng cần thiết

Sự kiện cơ quan công an vào cuộc được giới chuyên môn đánh giá là bước ngoặt của nền công nghiệp văn hóa nước nhà. Không còn điệp khúc "vi phạm - xin lỗi - gỡ bài", sự can thiệp của pháp luật hình sự buộc toàn bộ hệ sinh thái giải trí phải nhìn lại cách vận hành.

Nhạc sĩ Dương Cầm nhấn mạnh tính tất yếu của sự việc: "Việc không nắm được các quy định về bản quyền chính là 'con dao' giết chết thương hiệu bấy lâu nay vất vả gây dựng. Đây là cú hích lớn để sở hữu trí tuệ được coi là tài sản và được bảo vệ nghiêm ngặt".

Dưới góc độ chuyên gia truyền thông, ông Nguyễn Tiến Huy - CEO Pencil Group, nhận định vụ án này mang lại những tín hiệu mang tính bước ngoặt khi cơ quan chức năng nhìn nhận việc xâm phạm tác quyền không còn là "nhầm lẫn kỹ thuật" mà là hành vi có tổ chức, gây thiệt hại kinh tế thực sự.

Ngoài ra, các nghệ sĩ độc lập nay đã có tiền lệ pháp lý để bảo vệ quyền lợi, thay vì chỉ biết "kêu khổ" trên mạng xã hội. Việc khởi tố cả mô hình Mạng đa kênh (MCN) lẫn mô hình biểu diễn trực tiếp cho thấy pháp luật nhắm vào mọi mắt xích trong chuỗi cung ứng vi phạm.

Tái thiết lại thị trường số

Vì sao những đơn vị biểu diễn chuyên nghiệp, làm việc với nghệ sĩ hàng ngày lại sa lưới pháp luật? Chia sẻ với PV Báo Điện tử VTC News, nhạc sĩ - nhà sản xuất Minh Hà nhận định đây là hệ quả của thói quen kinh doanh "lối mòn": thỏa thuận miệng, "diễn đi rồi tính", hoặc phó mặc việc xin phép tác quyền cho ca sĩ biểu diễn.

Khi mức xử phạt hành chính trước đây đôi khi còn thấp hơn chi phí mua bản quyền chuẩn chỉnh, nhiều đơn vị sẵn sàng "lách luật". Đến khi thị trường chuyển dịch và pháp luật hình sự vào cuộc, hệ thống quản trị rủi ro lỏng lẻo lập tức sụp đổ.

"Đã đến lúc các nhạc sĩ phải rạch ròi: Tôi bán cho anh bản thu này để phát hành, nhưng quyền sở hữu trí tuệ đối với giai điệu và lời ca vẫn thuộc về tôi", nhạc sĩ Minh Hà nói.

Theo anh trong kỷ nguyên số, người sáng tạo không thể dùng tư duy thủ công để quản lý tài sản số. Giải pháp duy nhất là công nghệ hóa và minh bạch hóa dòng tiền.

"Chúng ta cần hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia đồng bộ về bản quyền, ứng dụng các công nghệ nhận diện âm thanh tự động (tương tự như Content ID nhưng áp dụng ở quy mô quản lý nhà nước/tổ chức đại diện). Hệ thống thu phí cần được chuyển dịch sang mô hình "Pay-per-use" (dùng đến đâu trả tiền đến đó) hoặc các gói bản quyền số linh hoạt, có bảng giá công khai, rõ ràng cho từng quy mô sử dụng (từ quán cà phê, show diễn nhỏ đến các nền tảng lớn).

Khi mọi thứ được số hóa, việc đối soát dòng tiền giữa đơn vị khai thác, tổ chức thu hộ và nhạc sĩ sẽ tường minh, không còn chỗ cho sự 'ước lượng' hay mập mờ", anh nhận định.

Nhiều chủ doanh nghiệp giải trí bị khởi tố, trong đó có các địa điểm biểu diễn quen thuộc như Lululola Show, Mây Sài Gòn, Thông Reo...

Về việc làm sao để thay đổi tư duy không thể chỉ trả tiền cho ca sĩ đến hát, mà phải trả tiền cho cả người khai sinh ra giai điệu đó, nhạc sĩ Minh Hà cho biết chỉ kêu gọi bằng "ý thức" hay "lòng trắc ẩn" là không đủ, mà phải đánh thẳng vào lợi ích kinh tế và chế tài pháp lý.

Theo anh, các đơn vị tổ chức phải hiểu rằng ca sĩ là người trình diễn, còn nhạc sĩ là người tạo ra "nguyên liệu" cho buổi trình diễn đó. Không có bài hát hay, ca sĩ không thể có show, và bầu sô không thể bán vé.

Muốn họ ý thức được, quy trình cấp phép biểu diễn của cơ quan chức năng phải chuyển sang cơ chế như: Không có biên lai/hợp đồng tác quyền âm nhạc (bao gồm cả quyền biểu diễn và quyền đồng bộ hóa nếu có ghi hình/phát sóng), thì không cấp phép tổ chức biểu diễn.

Khi việc vi phạm bản quyền có thể dẫn đến việc hủy show, đền bù thiệt hại hợp đồng, hoặc nghiêm trọng hơn là bị khởi tố hình sự như vừa qua, các đơn vị tự khắc sẽ đưa chi phí bản quyền vào danh mục "bắt buộc phải trả" đầu tiên, chứ không phải là thứ "trả sau cũng được".

Sau "phát súng" răn đe mang tính hình sự này từ cơ quan công an, nhạc sĩ Minh Hà kỳ vọng đây sẽ là bước ngoặt mang tính "lập lại trật tự" cho thị trường âm nhạc Việt Nam. Các đơn vị sử dụng âm nhạc sẽ buộc phải chuyên nghiệp hóa đội ngũ pháp lý, chủ động tìm kiếm tác giả để xin phép trước khi sử dụng thay vì đợi bị phát hiện. Ngoài ra, vị thế của người nhạc sĩ, nhà sản xuất âm nhạc sẽ được nâng cao đúng với giá trị họ tạo ra.

"Chúng ta sẽ có thế hệ sáng tạo mạnh dạn hơn, sống tốt được bằng nghề nhờ nguồn thu tác quyền minh bạch và bền vững. Cuối cùng, đây là tín hiệu tích cực để các nền tảng, tập đoàn quốc tế nhìn vào và thấy rằng Việt Nam là một thị trường tôn trọng luật chơi chung, từ đó mở ra nhiều cơ hội hợp tác, đầu tư lớn cho nền công nghiệp âm nhạc nước nhà vươn ra biển lớn", nhạc sĩ chia sẻ.