Không chỉ là chuyện giá xăng dầu

Tư duy điều hành hiện đại

Mỗi khi giá xăng dầu tăng, người dân cảm nhận điều đó gần như ngay lập tức. Không cần những bảng biểu phức tạp, không cần các khái niệm kinh tế vĩ mô, chỉ cần một chuyến xe, một lần đổ xăng, một đơn hàng vận chuyển, một bữa chợ sáng là đủ để thấy tác động. Giá nhiên liệu tăng không dừng lại ở trụ bơm xăng. Nó đi tiếp vào cước vận tải, giá thành nguyên liệu, chi phí sản xuất, giá bán hàng hóa và cuối cùng là đời sống của từng gia đình. Bởi vậy, nói đến ổn định giá nhiên liệu là nói đến ổn định đời sống dân sinh, ổn định tâm lý xã hội và sâu xa hơn là ổn định nền kinh tế.

Ảnh minh họa. Nguồn: TL

Chính vì thế, Kết luận số 14-KL/TW của Bộ Chính trị có ý nghĩa rất đáng chú ý ở chỗ không nhìn vấn đề theo lối hẹp, chỉ coi đây là câu chuyện điều hành một loại hàng hóa thiết yếu. Kết luận đặt vấn đề trong bối cảnh rộng hơn: biến động địa chính trị toàn cầu, gián đoạn cung ứng, nguy cơ tác động tiêu cực đến sản xuất kinh doanh, đời sống nhân dân, ổn định kinh tế vĩ mô và an ninh trật tự xã hội. Từ đó, Bộ Chính trị yêu cầu Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ khẩn trương chỉ đạo các cơ quan bám sát tình hình, dự báo diễn biến cung cầu và giá cả xăng dầu thế giới để chủ động xây dựng kịch bản ứng phó hiệu quả; đồng thời xem xét sử dụng ngay các công cụ chính sách tài khóa, tiền tệ, quản lý giá và thương mại.

Ở đây có thể thấy rất rõ một tư duy điều hành hiện đại: thay vì phản ứng chậm sau khi biến động đã xảy ra, Kết luận 14 nhấn mạnh dự báo sớm, kịch bản sớm và phối hợp chính sách sớm. Điều đó đặc biệt quan trọng, bởi xăng dầu không chỉ là hàng hóa đầu vào của nền kinh tế, mà còn là yếu tố nhạy cảm đối với tâm lý thị trường. Chỉ cần thị trường xuất hiện tâm lý thiếu hụt, đầu cơ, găm hàng hoặc kỳ vọng giá tăng kéo dài, áp lực lên hệ thống sẽ lớn hơn rất nhiều so với bản thân mức tăng giá quốc tế.

Trước đó, ngày 11/3/2026, Thủ tướng đã có Công điện số 22/CĐ-TTg yêu cầu các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp đầu mối và thương nhân phân phối tập trung triển khai quyết liệt các nhiệm vụ, giải pháp bảo đảm cung ứng xăng dầu cho sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Nghĩa là, từ chỉ đạo của Chính phủ đến Kết luận của Bộ Chính trị có một mạch xuyên suốt: không để thị trường bị động, không để thiếu hàng cục bộ, không để giá nhiên liệu gây đổ lan bất ổn sang các lĩnh vực khác.

Năng lực chống chịu của nền kinh tế không chỉ nằm ở quy mô tăng trưởng, mà còn nằm ở khả năng kiểm soát những rủi ro hệ thống từ bên ngoài. Giá nhiên liệu là một phép thử điển hình. Khi thị trường thế giới biến động, nếu trong nước thiếu công cụ điều tiết, thiếu kỷ luật thị trường, thiếu dữ liệu dự báo và thiếu sự phối hợp chính sách, thì tác động sẽ không dừng ở kinh tế mà có thể lan sang xã hội.

Một nền kinh tế muốn phát triển nhanh và bền vững thì không thể chỉ tính chuyện tăng trưởng khi thuận lợi, mà còn phải chuẩn bị cho những thời điểm sóng gió. Và trong những thời điểm như thế, điều quan trọng không phải là né tránh biến động, mà là đủ bản lĩnh để giữ ổn định.

Thể chế phải đi trước một bước

Trong Kết luận 14, Bộ Chính trị yêu cầu sử dụng đồng bộ nhiều nhóm công cụ: tài khóa với các loại thuế, phí, chi, ứng chi ngân sách; tiền tệ với hỗ trợ lãi suất, vay vốn, nhu cầu ngoại tệ; cùng với chính sách quản lý giá, chính sách thương mại và các biện pháp thanh tra, kiểm tra, chống buôn lậu, quản lý chặt đầu mối, xử lý nghiêm tình trạng găm hàng trục lợi, gian lận thương mại. Đồng thời, Kết luận yêu cầu sớm xây dựng chiến lược quốc gia về cung ứng, dự trữ nguyên liệu, nhiên liệu trong dài hạn.

Cách đặt vấn đề như vậy cho thấy đây không phải bài toán có thể giải bằng một biện pháp đơn lẻ. Nếu chỉ trông vào giảm thuế mà thiếu kiểm tra thị trường, chưa chắc hiệu quả đến đúng người dân. Nếu chỉ siết quản lý đầu mối mà không tính đến thanh khoản, tín dụng, ngoại tệ và dự trữ, doanh nghiệp vẫn có thể gặp khó trong nhập hàng. Nếu chỉ nhìn câu chuyện trước mắt mà không xây chiến lược dài hạn, thì mỗi đợt biến động lại trở thành một lần chống đỡ lúng túng.

Điều đất nước cần ở đây là một hệ thống thể chế đủ đồng bộ để ứng phó cả ngắn hạn lẫn dài hạn. Ngắn hạn là bảo đảm nguồn cung, không để đứt gãy, không để đầu cơ, không để nhiễu loạn tâm lý thị trường. Dài hạn là xây dựng năng lực tự chủ cao hơn về dự trữ, về điều hành, về đa dạng hóa nguồn cung, về chuyển đổi năng lượng và về mô hình tiêu dùng. Nói cách khác, thể chế không chỉ để “chữa cháy”, mà phải giúp đất nước đi qua khủng hoảng với tư thế chủ động hơn sau mỗi lần thử thách.

Ở góc độ lập pháp và giám sát, đây cũng là lúc cần nhìn kỹ hơn những khoảng trống chính sách liên quan đến an ninh năng lượng, dự trữ chiến lược, cơ chế điều phối liên ngành và trách nhiệm của từng khâu trong chuỗi cung ứng. Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và hệ thống giám sát cần quan tâm không chỉ đến diễn biến giá trong từng kỳ, mà còn đến câu hỏi căn cốt hơn: hệ thống pháp luật hiện hành đã đủ khả năng tạo ra phản ứng nhanh, linh hoạt, nhưng vẫn minh bạch và kiểm soát được lợi ích nhóm hay chưa?

Bài toán xăng dầu luôn có một điểm rất nhạy cảm: vừa mang tính thị trường, vừa mang tính công ích, vừa liên quan doanh nghiệp, vừa liên quan dân sinh. Chính vì thế, thể chế trong lĩnh vực này phải giải được bài toán hài hòa lợi ích. Không để doanh nghiệp bị bó cứng đến mức không đủ động lực duy trì cung ứng; nhưng cũng không thể để lợi ích cục bộ đẩy gánh nặng sang người dân và nền kinh tế. Không thể buông lỏng quản lý dẫn đến buôn lậu, đầu cơ, gian lận; nhưng cũng không thể điều hành theo cách chậm chạp, thiếu cập nhật với diễn biến thị trường thế giới.

Một điểm khác rất cần nhấn mạnh là yêu cầu minh bạch thông tin. Trong những thị trường nhạy cảm như xăng dầu, thiếu minh bạch thường là môi trường thuận lợi cho tin đồn, tâm lý hoang mang và đầu cơ. Khi Chính phủ và các cơ quan chức năng thông tin kịp thời, rõ ràng về nguồn cung, dự trữ, giải pháp điều hành và trách nhiệm của các bên, niềm tin thị trường sẽ được củng cố. Mà niềm tin, trong nhiều thời điểm, chính là một “nguồn lực ổn định” không thể đo đếm bằng tiền.

Bùi Hoài Sơn