Không để Ebola trở thành cuộc khủng hoảng tiếp theo

Khi thế giới vẫn chưa hoàn toàn khắc phục những hệ lụy nặng nề của đại dịch COVID-19, một mối đe dọa y tế toàn cầu khác lại đang nổi lên tại khu vực Trung Phi. Dịch Ebola do chủng virus Bundibugyo gây ra đang bùng phát mạnh tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) và lan sang Uganda với tốc độ đáng lo ngại. Những con số liên tục tăng lên từng ngày đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về khả năng ứng phó của thế giới trước các dịch bệnh nguy hiểm mới nổi.

Nhân viên y tế khử trùng Bệnh viện đa khoa Rwampara tại tỉnh Ituri (Cộng hòa Dân chủ Congo) trong đợt bùng phát Ebola, ngày 21/5/2026.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), tính đến ngày 29/5/2026, Congo đã ghi nhận hơn 1000 ca nghi nhiễm Ebola và trên 220 trường hợp tử vong nghi liên quan đến dịch bệnh, 121 ca xác định với 17 ca tử vong.

Uganda ghi nhận 7 ca xác định, trong đó một người tử vong. Tổng cộng hai quốc gia đã có 128 ca xác định và 18 ca tử vong. WHO đánh giá nguy cơ dịch tại Cộng hòa dân chủ Congo ở mức rất cao và nguy cơ ở cấp khu vực (bao gồm Uganda) ở mức cao do còn có lây truyền trong cộng đồng.

Điều khiến cộng đồng quốc tế đặc biệt lo ngại nằm ở chính chủng virus đang gây dịch. Khác với các đợt Ebola trước đây chủ yếu liên quan đến chủng Zaire, loại đã có vắc-xin phòng ngừa và một số phương pháp điều trị nhất định, đợt bùng phát hiện nay xuất phát từ chủng Bundibugyo, một biến thể hiếm gặp chưa có vắc-xin được cấp phép sử dụng và cũng chưa có thuốc điều trị đặc hiệu.

Trong lịch sử, tỷ lệ tử vong của chủng Bundibugyo từng dao động từ 30 đến 50%. Điều đó đồng nghĩa với việc nếu không được phát hiện sớm và chăm sóc y tế kịp thời, nguy cơ tử vong của người bệnh là rất cao.

Trong khi đó, các chuyên gia cho rằng virus có thể đã âm thầm lưu hành trong cộng đồng nhiều tuần trước khi được phát hiện chính thức. Đây là một trong những nguyên nhân khiến dịch lan rộng nhanh chóng và gây khó khăn cho công tác truy vết.

Đợt bùng phát lần này diễn ra trong bối cảnh đặc biệt phức tạp. Khu vực miền Đông Congo từ nhiều năm nay luôn chìm trong xung đột vũ trang, bất ổn an ninh, tình trạng di cư và nghèo đói kéo dài. Hệ thống y tế vốn đã yếu nay tiếp tục phải đối mặt với áp lực quá tải khi số ca bệnh tăng nhanh.

Nhiều cơ sở điều trị thiếu nhân lực, vật tư y tế và phương tiện bảo hộ. Một số trung tâm điều trị Ebola thậm chí còn bị tấn công hoặc phóng hỏa, khiến hoạt động chống dịch gặp nhiều trở ngại.

Dịch Ebola lần này một lần nữa phơi bày khoảng trống trong hệ thống nghiên cứu y tế toàn cầu. Trong nhiều năm, Bundibugyo được xem là chủng virus hiếm gặp, số ca bệnh ít và chủ yếu xuất hiện ở các quốc gia nghèo tại châu Phi.

Chính vì vậy, nó không nằm trong nhóm ưu tiên hàng đầu của nhiều hãng dược phẩm và các chương trình nghiên cứu vắc-xin quốc tế. Khi dịch bệnh bùng phát mạnh, thế giới mới bắt đầu bước vào cuộc chạy đua phát triển vắc-xin và thuốc điều trị.

Tuy nhiên, từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đến thử nghiệm lâm sàng và cấp phép sử dụng là cả một quá trình kéo dài. Ngay trong kịch bản lạc quan nhất, giới chuyên gia cũng nhận định rất khó có vắc-xin được đưa vào sử dụng rộng rãi trước năm 2027.

Điều này cho thấy một nghịch lý đã nhiều lần lặp lại trong lịch sử y học hiện đại: những căn bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến các quốc gia nghèo thường không nhận được sự đầu tư tương xứng cho nghiên cứu và phòng ngừa cho đến khi chúng trở thành mối đe dọa lớn đối với toàn cầu.

Sau COVID-19, nhân loại từng kỳ vọng thế giới đã bước sang một giai đoạn mới với năng lực phản ứng nhanh hơn trước các dịch bệnh nguy hiểm. Nhưng diễn biến hiện nay tại Congo cho thấy bài học ấy vẫn chưa được thực hiện đầy đủ.

Nhiều hệ thống cảnh báo sớm còn hạn chế, năng lực giám sát dịch tễ chưa đồng đều và khoảng cách tiếp cận y tế giữa các khu vực trên thế giới vẫn rất lớn.

Tuy nhiên, dịch Ebola hiện nay cũng cho thấy những tín hiệu tích cực. WHO, Liên minh châu Phi, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) cùng nhiều quốc gia đã nhanh chóng triển khai các chương trình hỗ trợ khẩn cấp.

Hàng trăm triệu USD được cam kết dành cho công tác phòng chống dịch. Các nhóm nghiên cứu quốc tế cũng đang phối hợp phát triển vắc-xin và liệu pháp điều trị mới đối với chủng Bundibugyo.

Mặc dù vậy, trong thời điểm hiện tại, những biện pháp truyền thống vẫn là tuyến phòng thủ quan trọng nhất. Phát hiện sớm ca bệnh, cách ly kịp thời, truy vết người tiếp xúc, tổ chức mai táng an toàn và nâng cao nhận thức cộng đồng tiếp tục là chìa khóa để kiểm soát dịch bệnh.