Không gian số văn hóa: Cân bằng giữa lan tỏa và gìn giữ giá trị truyền thống (Bài 2)

Trong dòng chảy truyền thông số, hình ảnh mâm cơm dâng lên Vua Hùng hiện nay, không chỉ dừng lại ở ý nghĩa nghi lễ truyền thống mà trở thành chất liệu văn hóa được lan tỏa trên các nền tảng truyền thông đa phương tiện. Tuy nhiên, cùng với sức hấp dẫn của "yếu tố thị giác" và xu hướng "kể chuyện bằng hình ảnh", đặt ra yêu cầu phương thức truyền thông vừa sinh động, thu hút, vừa giữ được chiều sâu văn hóa và tinh thần tri ân cội nguồn. Tránh nguy cơ “trình diễn hóa” làm phai nhạt giá trị thiêng liêng vốn có của thực hành tín ngưỡng.

Liên quan vấn đề này, phóng viên Điện tử và Ứng dụng đã có cuộc phỏng vấn với PGS.TS. Lê Thanh Bình, nguyên Vụ trưởng, Trưởng Khoa Truyền thông và Văn hóa đối ngoại, Học viện Ngoại giao để phân tích sâu sắc hơn về cách thức truyền thông trong bối cảnh hiện đại, cùng những nguyên tắc cần thiết bảo đảm sự hài hòa giữa lan tỏa và gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam.

Phóng viên:Thưa ông, dưới góc nhìn chuyên gia có nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy về lĩnh vực văn hóa, ông có thể phân tích rõ hơn ý nghĩa mâm cơm dâng Vua Hùng của người dân xã Hy Cương ?

PGS.TS. Lê Thanh Bình: Theo góc nhìn của tôi, đối với người dân xã Hy Cương, vùng đất gắn liền với Khu di tích Đền Hùng, mâm cơm dâng Vua Hùng trong ngày Quốc Tổ không đơn thuần là nghi lễ thờ cúng, tưởng nhớ Tổ tiên nói chung và thờ Vua Hùng nói riêng, mà còn được hiểu như một “bữa cơm sum họp” mang tính biểu tượng giữa con cháu hôm nay với tổ tiên cội nguồn của dân tộc.

Trên phương diện tâm linh, nghi lễ này thể hiện niềm tin bền chặt vào sự hiện diện và che chở của các vị Vua Hùng đối với đời sống cộng đồng. Người dân tin rằng các bậc tiền nhân vẫn dõi theo, phù hộ cho mùa màng thuận hòa, bội thu; cuộc sống bình an, không chỉ riêng với từng gia đình mà còn với cả quốc gia.

Còn ở khía cạnh văn hóa, hoạt động dâng mâm cơm góp phần khẳng định vai trò đặc biệt của cộng đồng cư dân Hy Cương, những người trực tiếp sinh sống trên vùng đất Tổ. Họ không chỉ là người thực hành nghi lễ, mà còn mang trong mình trách nhiệm gìn giữ mạch nguồn văn hóa dân tộc. Từ niềm tự hào về cội nguồn ấy, ý thức bảo tồn và truyền nối văn hóa được hình thành như một trách nhiệm mang tính tự nhiên, gắn với đời sống cộng đồng truyền nối qua nhiều thế hệ.

Phóng viên: Trong bối cảnh truyền thông ngày càng nhấn mạnh yếu tố trực quan, nhiều nội dung về mâm cỗ đang tập trung vào hình ảnh cầu kỳ, bắt mắt. Theo ông, điều này có làm lệch trọng tâm truyền tải từ giá trị tri ân nguồn cội sang tính phô trương hình thức?

PGS.TS. Lê Thanh Bình: Có thể thấy việc truyền thông về mâm cơm Giỗ Tổ trong bối cảnh hiện nay, khi "yếu tố thị giác" ngày càng được đề cao, đang đặt ra một vấn đề cần cân nhắc giữa hình thức thể hiện và nội dung thể hiện.

Trước hết, không thể phủ nhận mặt tích cực của xu hướng này. Việc trình bày mâm cơm một cách chỉn chu, đẹp mắt giúp tăng sức hấp dẫn của hình ảnh văn hóa truyền thống, đặc biệt đối với thế hệ trẻ và công chúng quốc tế. Trong bối cảnh truyền thông số, yếu tố thị giác chính là “cửa ngõ” quan trọng để thu hút sự chú ý ban đầu, từ đó mở ra cơ hội tiếp cận các giá trị văn hóa sâu hơn.

Hình ảnh mâm cơm kính dâng Vua Hùng

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, cũng tồn tại nhiều tác động không mong muốn nhất định. Nếu quá nhấn mạnh vào tính cầu kỳ, hình thức mà thiếu đi sự hiểu biết về bối cảnh lịch sử, quy chuẩn nghi lễ và quan trọng hơn là tinh thần tri ân cội nguồn, thì nghi lễ rất dễ bị làm mỏng nội dung, chuyển dịch sang hướng trình diễn bề mặt. Khi đó, giá trị thiêng liêng vốn có của hoạt động tri ân có thể bị suy giảm.

Vấn đề đặt ra không nằm ở việc “có nên đẹp hay không”, mà làm thế nào để cái đẹp không tách rời chiều sâu văn hóa. Nếu hình ảnh được sử dụng như một phương tiện dẫn dắt người xem đi vào nội dung lịch sử - văn hóa phía sau, thì đó là một hướng phát triển phù hợp trong truyền thông văn hóa trước bối cảnh số. Việc vận dụng nghệ thuật kể chuyện một cách có chủ đích sẽ giúp truyền tải nội dung, hình ảnh trực quan hơn. Nhận thức, cảm xúc, sự thấu hiểu được khơi gợi, qua đó, giá trị văn hóa được lan tỏa bền vững hơn trong và ngoài nước.

Các bạn trẻ chia sẻ hình ảnh mâm cơm dâng lên Vua Hùng trên mạng xã hội

Phóng viên: Khi người trẻ tham gia chia sẻ hình ảnh mâm cơm dâng Vua Hùng trên nền tảng số, ông nhìn nhận đây là hành động tiếp nối văn hóa hay đang góp phần tái định nghĩa thực hành nghi lễ theo logic truyền thông? Hai xu hướng này có thể song song tồn tại không?

PGS.TS. Lê Thanh Bình: Trong ngày Quốc Tổ,các bạn trẻ chia sẻ hình ảnh mâm cơm do gia đình mình chuẩn bị trên các nền tảng số có thể được nhìn nhận là cách thức truyền thông không đơn thuần, mà là một quá trình tiếp nối thông qua tái định nghĩa trong bối cảnh môi trường văn hóa đã mở rộng phạm vi lên không gian số.

Thực tế cho thấy, người trẻ đang đưa các thực hành văn hóa truyền thống vào một “không gian sống” mới của nhân loại, nơi hình ảnh, dữ liệu và tương tác số trở thành phương thức giao tiếp chủ đạo. Về bản chất, hành động này không làm thay đổi hay làm mất đi giá trị cốt lõi của nghi lễ, nếu người thực hành vẫn giữ được tinh thần tôn kính và ý thức sâu sắc về cội nguồn lịch sử. Như nhà văn hóa Nguyễn Huy Tưởng đã từng đã nhắc tới: Nếu không hiểu lịch sử và văn hóa dân tộc, con người rất dễ rơi vào trạng thái thực hành một cách hình thức, thiếu gắn kết với nền tảng tinh thần.

Trong trường hợp này, có thể thấy rõ sự song hành giữa hai yếu tố. Truyền thống đóng vai trò là “hồn cốt”, là nền tảng giá trị không thay đổi, trong khi truyền thông số lại cung cấp “phương thức biểu đạt” mới, giúp những giá trị ấy được lan tỏa rộng, nhanh và gần hơn với công chúng đương đại. Vì vậy, hai xu hướng này không loại trừ nhau mà có thể cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau trong một chỉnh thể phát triển.

Tuy nhiên, điều quan trọng cần hiểu rằng, nghi lễ văn hóa không phải là một “thực thể bất biến”. Nó cần có sự thích ứng với nhịp sống thời đại để tiếp tục tồn tại và lan tỏa. Song sự thích ứng đó chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với hiểu biết đúng đắn và kỹ năng truyền thông văn hóa bài bản, đảm bảo quá trình thể hiện trên không gian số giữ được tính chuẩn mực, chiều sâu và giá trị cốt lõi.

Phóng viên: Theo ông, cần xây dựng những cơ chế hoặc nguyên tắc nào để việc truyền thông về mâm cơm dâng Vua Hùng vừa đảm bảo lan tỏa đúng giá trị văn hóa, vừa hạn chế nguy cơ “trình diễn hóa” hay “thương mại hóa” nghi lễ? Đồng thời, để giữ được bản chất của thực hành văn hóa, vai trò của cơ quan quản lý Nhà nước, báo chí - truyền thông, người dân nên được phân định và phối hợp như thế nào?

PGS.TS. Lê Thanh Bình: Dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa, để việc truyền thông về mâm cơm dâng Vua Hùng vừa đảm bảo lan tỏa đúng giá trị, vừa hạn chế nguy cơ “trình diễn hóa” hay “thương mại hóa”, cần thiết phải xây dựng một cơ chế phối hợp đồng bộ giữa ba chủ thể chính, có thể hình dung như một mô hình “kiềng ba chân”.

Trước hết, đối với cơ quan quản lý nhà nước, vai trò quan trọng nhất là thiết lập được một “khung chuẩn” mang tính định hướng cho thực hành nghi lễ. Khung chuẩn này không nên mang tính áp đặt cứng nhắc, nhưng cần đủ rõ ràng về nguyên tắc, quy cách và tinh thần cốt lõi của nghi lễ, để từ đó cộng đồng có cơ sở tham chiếu và thực hành đúng với bản chất văn hóa vốn có.

Thứ hai, với báo chí và các nền tảng truyền thông, cần chuyển dịch trọng tâm từ việc khai thác yếu tố thị giác đơn thuần như “hình ảnh mâm cỗ cầu kỳ” hay “sự lạ mắt” sang cách tiếp cận mang chiều sâu hơn, đó là kể chuyện văn hóa (storytelling). Thông qua những câu chuyện về lịch sử, đạo lý, giá trị nhân văn và cả bối cảnh kinh tế – xã hội gắn với thực hành nghi lễ, truyền thông sẽ giúp công chúng hiểu rõ hơn ý nghĩa thực chất phía sau hình thức.

Thứ ba, người dân chính là chủ thể trung tâm của thực hành văn hóa. Điều quan trọng là cần nâng cao nhận thức để mỗi người dân hiểu rằng giá trị cốt lõi của mâm cơm dâng Vua Hùng không nằm ở sự cầu kỳ hay giá trị vật chất, mà nằm ở lòng thành kính, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và sự tiếp nối truyền thống gia đình, dòng tộc và dân tộc.

Từ đó, có thể khẳng định một nguyên tắc xuyên suốt là: truyền thông về bản sắc văn hóa phải dựa trên sự thấu hiểu. Mọi hoạt động sáng tạo nội dung trên nền tảng số cần đặt trong sự tôn trọng tính thiêng liêng của nghi lễ, tránh biến các biểu tượng nghi lễ thờ cúng Hùng Vương thành công cụ thu hút tương tác đơn thuần hay phục vụ mục đích thương mại hóa. Chỉ khi ba chủ thể cùng vận hành hài hòa trên nền tảng nhận thức đúng đắn, giá trị văn hóa của mâm cơm dâng Vua Hùng mới được bảo tồn và lan tỏa một cách bền vững.

Xin cám ơn ông về những chia sẻ này!

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số, nhấn mạnh văn hóa vừa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là nguồn lực nội sinh và "sức mạnh mềm" quốc gia. Nghị quyết cũng đặc biệt đề cao yêu cầu gắn phát triển văn hóa với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó không gian số được xác định là một môi trường quan trọng để lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam một cách sâu rộng và bền vững hơn.

Trên tinh thần đó, việc phát huy giá trị thực hành nghi lễ như mâm cơm dâng Vua Hùng ngày Quốc Tổ trong mỗi gia đình tại vùng đất Hy Cương, không chỉ dừng lại ở hoạt động gìn giữ một nghi lễ truyền thống, mà còn mang ý nghĩa rộng hơn trong chiến lược phát huy sức mạnh văn hóa dân tộc.

Trước hết, đây là cách thức cụ thể đưa bản sắc văn hóa từ không gian thực vào không gian số, giúp các giá trị truyền thống được tiếp cận rộng rãi hơn, đặc biệt là với thế hệ trẻ và công chúng quốc tế. Thông qua các nền tảng truyền thông hiện đại, hình ảnh mâm cơm dâng Vua Hùng có thể trở thành một “điểm neo văn hóa”, góp phần lan tỏa câu chuyện về cội nguồn dân tộc một cách sinh động và gần gũi hơn.

Bên cạnh đó, việc phát huy giá trị văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số còn góp phần khẳng định vai trò của văn hóa như một nguồn lực nội sinh quan trọng. Khi được truyền thông đúng cách, mâm cơm dâng Vua Hùng không chỉ là biểu tượng của lòng tri ân tổ tiên, mà còn trở thành chất liệu để xây dựng bản sắc, tăng cường "sức mạnh mềm" Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.

Tuy nhiên, ý nghĩa quan trọng nhất vẫn nằm ở chỗ: quá trình số hóa và truyền thông văn hóa phải luôn đặt trên nền tảng tôn trọng giá trị gốc, đảm bảo tính tôn nghiêm và chiều sâu văn hóa, tránh xu hướng thương mại hóa hay hình thức hóa nghi lễ. Chỉ khi đó, giá trị truyền thống mới thực sự được phát huy một cách bền vững trong kỷ nguyên số.