Không phải mọi mặt hồ đều có giá như nhau

Điện mặt trời nổi đang trở thành tâm điểm mới của dòng vốn năng lượng tái tạo. Dạng năng lượng này không chỉ mở ra cách định giá mới cho hồ chứa, mà còn tạo ra cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp năng lượng.

Dòng vốn đang bỏ qua nhiều mặt hồ

Chỉ trong vài tuần của tháng 5 và tháng 6, các đề xuất đầu tư điện mặt trời nổi liên tiếp xuất hiện trên hồ Srêpốk 3, Kanak, Đại Ninh, Hàm Thuận và Đa Mi 2.

Điểm chung của các dự án này không chỉ nằm ở việc đều lựa chọn mặt nước, mà còn ở chỗ tất cả đều là những hồ chứa đã có nhà máy thủy điện, hệ thống truyền tải và khả năng đấu nối với lưới điện quốc gia.

Thực tế đó cho thấy, dù Việt Nam có hàng nghìn hồ chứa, chỉ một phần rất nhỏ đang được thị trường lựa chọn. Nếu trước đây dòng vốn được nhìn nhận như đang tìm đến một loại tài sản mới, thì nay thị trường lại tạo ra sự phân hóa rõ rệt giữa các hồ chứa.

Một số hồ nhanh chóng trở thành điểm đến của nhà đầu tư, trong khi nhiều hồ khác gần như đứng ngoài mọi kế hoạch phát triển, dù diện tích mặt nước không hề nhỏ. Sự khác biệt không nằm ở lượng nước, mà nằm ở hạ tầng đã được tích lũy quanh mặt hồ.

Những thay đổi này, các doanh nghiệp nhìn thấy rõ nhất, bởi nó liên quan đến quá trình xây dựng và triển khai dự án. Chính hạ tầng hiện hữu mới là yếu tố quyết định để một mặt hồ trở thành tài sản có giá trị trong mắt thị trường.

Sau dự án điện mặt trời nổi 150 MW trên hồ Thác Bà cùng các công trình tại Đà Nẵng và Quảng Ngãi, Công ty Damintech cho biết “đang chuẩn bị tham gia dự án điện mặt trời nổi Dầu Tiếng quy mô khoảng 500 MW”.

Ông Phan Hoàng Anh, Giám đốc Damintech, cho biết thời gian gần đây liên tục nhận được đề nghị khảo sát tại các hồ thủy điện và hồ chứa ở miền Trung và Tây Nguyên, vốn là các khu vực sở hữu quỹ mặt nước rất lớn, tạo dư địa đáng kể cho điện mặt trời nổi.

Theo Giám đốc Damintech, điện mặt trời nổi còn có hiệu suất phát điện cao hơn khoảng 8-10% so với điện mặt trời trên mặt đất. Một dự án quy mô khoảng 50 MW có thể hoàn thành trong 8-9 tháng với suất đầu tư khoảng 12-13 tỷ đồng/MW.

Ông Phan Hoàng Anh, Giám đốc Damintech, cho biết miền Trung và Tây Nguyên đang có một số lợi thế, hồ và hồ thủy điện nhiều, cộng thêm số giờ nắng cao hơn rất nhiều so với miền Bắc. Ảnh: Hải Vân

Những lợi thế đó lý giải vì sao các dự án mới đều tập trung vào một nhóm hồ nhất định. Không phải vì những hồ này có nhiều nước hơn, mà vì chúng đã tích lũy sẵn những tài sản mà các dự án mới cần nhất.

Quy hoạch mới là giới hạn cuối cùng

Bất chấp việc công nghệ đang làm thay đổi cách thị trường nhìn nhận mặt hồ chứa, thì quy hoạch vẫn là yếu tố quyết định mặt hồ nào có thể trở thành dự án.

Trong nghiên cứu về tổ hợp thủy điện – điện mặt trời nổi, PGS.TS Đặng Đình Thống, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Hội Khoa học Kỹ thuật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA), phân tích việc phát triển phải được tính toán đồng thời với chức năng của hồ, điều kiện đấu nối và quy hoạch hệ thống điện.

Điều đó có nghĩa là công nghệ không thể thay thế quy hoạch. Một hồ thủy điện vẫn phải ưu tiên nhiệm vụ phát điện và điều tiết dòng chảy, còn một hồ thủy lợi vẫn phải bảo đảm cấp nước cho sản xuất và sinh hoạt.

Ngay cả những hồ có đầy đủ điều kiện kỹ thuật cũng chỉ phát huy hiệu quả khi hệ thống truyền tải còn khả năng tiếp nhận thêm nguồn điện. Đây cũng là bài học mà thị trường từng trải qua trong làn sóng điện mặt trời năm 2019.

Khi đó, nguồn phát triển nhanh hơn lưới điện khiến nhiều dự án phải cắt giảm công suất ngay sau khi vận hành. Chu kỳ đầu tư mới diễn ra trong một bối cảnh khác, nhưng giới hạn của hạ tầng truyền tải vẫn còn nguyên.

Theo PGS.TS. Đặng Đình Thống, công nghệ chỉ thực sự tạo giá trị khi đi cùng quy hoạch đồng bộ và cơ chế chính sách phù hợp. Chỉ khi đó, hạ tầng hiện hữu mới trở thành lợi thế cạnh tranh thay vì giới hạn, và tiềm năng điện mặt trời nổi mới có thể chuyển thành dự án khả thi.

Ở góc độ chuyển dịch năng lượng, Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) đang hỗ trợ Việt Nam nghiên cứu và triển khai nhiều mô hình phát thải thấp, trong đó trọng tâm là các giải pháp tận dụng hạ tầng hiện hữu thay vì mở rộng sử dụng đất cho nguồn điện mới.

Theo GIZ, điện mặt trời nổi là một trong những giải pháp giúp mở rộng năng lượng tái tạo đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng sẵn có, nhưng sự phát triển chỉ bền vững khi đi cùng quy hoạch nguồn và lưới điện để tránh quá tải.

Định hướng này cũng trùng khớp với yêu cầu Bộ Công Thương đặt ra trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh: phát triển đồng thời nguồn điện và hạ tầng truyền tải, bảo đảm hệ thống vận hành đồng bộ và tránh lặp lại tình trạng quá tải cục bộ.

Sau nhiều năm chỉ được nhìn nhận dưới góc độ thủy điện hay thủy lợi, các hồ chứa đang bước vào một cách định giá hoàn toàn mới. Không phải mặt hồ nào cũng trở thành tài sản bởi giá trị thực sự không nằm ở diện tích mặt nước, mà ở khả năng kết nối với hệ thống điện quốc gia.