Khúc hòa ca từ những miền di sản

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông trao thưởng cho các tập thể, cá nhân đạt thành tích cao tại cuộc thi

Mỗi vùng đất, một sắc màu âm nhạc

Đợt 1 cuộc thi diễn ra tại Lâm Đồng, bế mạc cuối tháng 10, do Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VHTTDL) phối hợp với Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Sở VHTTDL tỉnh Lâm Đồng tổ chức. Dự lễ bế mạc có Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông, Trưởng ban Chỉ đạo cuộc thi; NSND Nguyễn Xuân Bắc, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, Trưởng ban Tổ chức; NSND Phạm Ngọc Khôi, Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, cùng các nghệ sĩ, nhạc công.

Với chủ đề Âm sắc Việt, Hội tụ, Tỏa sáng, cuộc thi được tổ chức thành hai đợt tại Lâm Đồng và Thái Nguyên, thu hút 33 đơn vị nghệ thuật công lập, ngoài công lập với khoảng 800 thí sinh. Riêng tại Lâm Đồng, 16 đơn vị, gần 400 thí sinh tham gia trình diễn 52 tác phẩm ở hai nội dung độc tấu và hòa tấu. Đây còn là dịp gặp gỡ, học hỏi giữa các nghệ sĩ.

Đàn tranh, đàn bầu, sáo trúc, đàn nhị, đàn đá, cồng chiêng lần lượt cất tiếng. Mỗi đơn vị mang theo nét riêng của vùng đất mình gắn bó. Từ âm nhạc cung đình Huế, dân ca xứ Nghệ, bài chòi miền Trung đến cồng chiêng Tây Nguyên, đờn ca tài tử Nam Bộ và âm nhạc Khmer, mỗi chương trình góp thêm một sắc màu vào bức tranh âm nhạc dân tộc.

Từ mạch nguồn sông Lam, Trung tâm Nghệ thuật truyền thống Nghệ An mang đến các tác phẩm Lời tự tình đại ngàn, Gió Lào, Phù Sa, Làng Đỏ, Giao Hòa; Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế đưa khán giả trở về không gian âm nhạc cung đình với Hoàng cung huyền ảo, Tế trời, Tứ linh nhạc hội. Tiếp nối những thanh âm miền Trung, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng khai thác chất liệu tuồng, dân ca, bài chòi qua Về xứ Quảng, Ra khơi, Mẹ và dòng sông, Lời ru sông Hoài; còn Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai giới thiệu dân ca khu V và nghệ thuật bài chòi trong chương trình Hồn tuồng vọng bài chòi.

Ở Tây Nguyên, nhạc cụ gắn với buôn làng tạo nên sắc thái riêng. Đoàn Ca múa Dân tộc Đắk Lắk giới thiệu Giai điệu của tre, khai thác âm thanh tre, nứa quen thuộc trong sinh hoạt và lễ hội. Nhà hát Nghệ thuật Lâm Đồng xây dựng chương trình Âm sắc, kết hợp đàn đá, nhạc cụ tre, cồng chiêng và bộ gõ, gợi lên đời sống văn hóa của các cộng đồng từ đại ngàn đến duyên hải. Các đơn vị phía Nam góp mặt với nhạc tài tử, cải lương và âm nhạc Khmer. Những bài bản Dạ cổ hoài lang, Ngũ đối ai, Phi vân điệp khúc được đặt bên sáng tác mới, đưa âm điệu quen thuộc đến khán giả hôm nay.

Khi âm nhạc truyền thống mang hơi thở mới

Lễ bế mạc Đợt 1 Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026 tại Lâm Đồng

Không chỉ mang đến những bài bản đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, các đơn vị còn thử sức với sáng tác mới, tác phẩm cải biên, chuyển soạn từ âm nhạc nước ngoài. Việc mở rộng tiết mục giúp nghệ sĩ bộc lộ kỹ thuật diễn tấu, nhưng cũng đòi hỏi sự hiểu biết về âm sắc, cấu tạo và lối chơi của từng nhạc cụ khi thử sức với hình thức biểu diễn mới.

Nhà hát Ca Múa Nhạc dân tộc Bông Sen lựa chọn đàn tranh, đàn nhị cho các tiết mục độc tấu Vọng Nguyệt, Rượu và Trăng, Czardas, Câu chuyện dòng sông. Ở phần hòa tấu, đơn vị giới thiệu Dạ khúc phương Nam, Trên bến dưới thuyền, Luân Hoan Vũ, kết hợp sáng tác trong nước với tác phẩm nước ngoài được chuyển soạn. Cách chọn tác phẩm đem lại cơ hội thể hiện nhiều sắc thái, nhưng cũng đòi hỏi giữ tiếng nói riêng của nhạc cụ.

Cùng hướng tìm tòi ấy, Nhạc viện TP.HCM đưa chất liệu nhạc tài tử Nam Bộ, dân ca vào những sáng tác dành cho nhạc cụ dân tộc. Chương trình còn có hình thức concerto dành cho nhạc cụ độc tấu cùng dàn nhạc dân tộc, đòi hỏi nghệ sĩ làm chủ phần diễn tấu và phối hợp chặt chẽ với tập thể. Ở một sắc thái khác, Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh (Vĩnh Long) giới thiệu Chầm riêng Chà Pây và dàn nhạc Ngũ âm; Nhà hát Cao Văn Lầu mang đến Phum sóc đón chào lễ hội, gợi lại sinh hoạt cộng đồng và không khí lễ hội của đồng bào Khmer.

Những cách thể hiện khác nhau ấy cũng cho thấy sáng tạo với nhạc cụ dân tộc không đơn giản là chọn bản nhạc lạ hay thay đổi cách phối khí. Mỗi nhạc cụ có âm sắc, kỹ thuật và lối diễn tấu hình thành trong một môi trường văn hóa riêng. Muốn làm mới, nghệ sĩ cần hiểu sâu đặc trưng ấy, tránh chạy theo hiệu ứng mà làm nhạt đi chất liệu gốc. Tại cuộc thi, nhiều tiết mục được đầu tư công phu về tác phẩm, tổ chức dàn nhạc và cách dành khoảng diễn cho từng nhạc cụ. Song những tìm tòi đó cũng bộc lộ yêu cầu phải tiếp tục nâng cao trình độ biểu diễn.

Phát biểu tại lễ bế mạc, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông đánh giá cao những tiết mục có sự đầu tư trong lựa chọn tác phẩm, kỹ thuật diễn tấu và khả năng biểu đạt nghệ thuật. Tuy vậy, chất lượng giữa các tiết mục vẫn chưa đồng đều. Thứ trưởng lưu ý các đơn vị chú trọng chiều sâu nghệ thuật, khả năng làm chủ kỹ thuật, am hiểu đặc trưng từng nhạc cụ và tính thống nhất trong hòa tấu. Cùng với những đánh giá từ Hội đồng Giám khảo, đây là căn cứ để các đơn vị nhìn lại công tác đào tạo, bồi dưỡng nghệ sĩ, nhất là những người trẻ đang tiếp nối các thế hệ đi trước.

Giữ tiếng đàn, nuôi dưỡng người kế tục

Chặng thi sắp tới tại Thái Nguyên vì thế không chỉ tiếp nối lịch trình của cuộc thi mà còn là dịp để các đơn vị trao đổi kinh nghiệm và tiếp tục khẳng định chất lượng nghề nghiệp. Những kết quả từ Lâm Đồng đã ghi nhận nhiều gương mặt, tập thể nổi bật, cho thấy giá trị của đầu tư lâu dài cho nghệ thuật.

Ở bảng Độc tấu, ba giải Nhất thuộc về Y Cel Niê (sáo), Đoàn Ca múa Dân tộc Đắk Lắk; Nguyễn Lê Quang Trường Sinh (đàn tranh), Nhạc viện TP.HCM; Nguyễn Minh An (sáo), Trung tâm Nghệ thuật truyền thống Nghệ An. Ban Tổ chức còn trao chín giải Nhì. Ở bảng Hòa tấu, ba giải Nhất được trao cho Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng, Nhà hát Nghệ thuật Lâm Đồng và Nhạc viện TP.HCM; ba giải Nhì thuộc về Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế và Học viện Âm nhạc Huế. Hội Nhạc sĩ Việt Nam cũng trao giải thưởng ghi nhận đóng góp của các nghệ sĩ, đơn vị.

Đằng sau mỗi giải thưởng là thời gian luyện tập, lựa chọn tác phẩm, rèn cách hòa hợp giữa các  nhạc cụ. Nhưng điều các đơn vị có thể mang về sau cuộc thi còn là những nhận xét chuyên môn về kỹ thuật, cách tổ chức chương trình và chất lượng đội ngũ. Từ đó, họ có thêm cơ sở điều chỉnh đào tạo, đầu tư dàn dựng và tạo cơ hội cho những nghệ sĩ trẻ trưởng thành qua thực tế sân khấu.

Thứ trưởng Tạ Quang Đông đề nghị Cục Nghệ thuật biểu diễn tổng hợp, đánh giá kết quả chuyên môn, nghiên cứu giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức các cuộc thi, liên hoan; gắn hoạt động biểu diễn với phát hiện, bồi dưỡng tài năng và phát triển lực lượng kế cận. Các đơn vị cần nghiêm túc tiếp thu ý kiến Hội đồng Giám khảo, tiếp tục rèn nghề, giữ gìn đặc trưng nhạc cụ dân tộc và khuyến khích những tìm tòi có chiều sâu.

Từ Lâm Đồng đến Thái Nguyên, cuộc thi tiếp tục đưa những thanh âm của nhiều vùng đất đến gần nhau hơn. Mỗi tiếng đàn, điệu sáo, nhịp chiêng đều mang theo nét văn hóa riêng của cộng đồng đã nuôi dưỡng nó qua bao thế hệ. Khi những nghệ sĩ trẻ được học hỏi, rèn nghề và tiếp tục sáng tạo trên nền tảng ấy, âm nhạc truyền thống sẽ có thêm cơ hội đến với công chúng, để tiếng lòng của mỗi miền quê còn ngân vang trong đời sống hôm nay.