Khuôn bánh trăm tuổi và câu chuyện giữ hồn Trung thu Hà Nội

Tại gian hàng của cơ sở sản xuất bánh mứt kẹo Phương Soát trong không gian trưng bày “Sức sống hàng Việt”, chỉ tay vào những chiếc khuôn gỗ đã sẫm màu, nhiều nét chạm khắc mòn theo thời gian nằm cạnh những hộp bánh Trung thu mới, Nghệ nhân Đinh Thị Tú Anh kể:

“Ông cụ thân sinh ra tôi năm nay 95 tuổi với hơn 70 năm tuổi nghề. Những cái khuôn này có từ trước khi ông sinh ra. Thời các cụ đã có nghề làm bánh truyền thống rồi, đến bây giờ tôi và các con cháu trong nhà vẫn giữ lại được những chiếc khuôn như thế này”, Nghệ nhân xúc động chia sẻ.

Ký ức Hà Nội trong khuôn bánh trăm tuổi

Những chiếc khuôn bánh trung thu cổ được trưng bày.

Những chiếc khuôn cổ bằng gỗ mít, qua thời gian đã mòn, vỡ nét chạm khắc được gia đình bà Tú Anh trân trọng cất giữ, coi như tài sản quý "có tiền cũng không mua được".

“Các nghệ nhân chế tác ra khuôn bánh trung thu thời ấy tâm huyết, khéo léo lắm, bây giờ khó ai làm được. Từng cái vảy cá tạo cảm giác sinh động như uốn lượn như con cá đang bơi. Hoặc con rồng rõ ràng là lưỡng long chầu nguyệt. Khuôn mai thọ thì cánh hoa rất tinh tế. Bây giờ không còn các loại khuôn như thế này nữa nên tôi muốn mang chúng tới để mọi người chiêm ngưỡng”, nghệ nhân chia sẻ đầy tâm huyết.

Không chỉ lưu giữ khuôn cổ, Phương Soát vẫn kiên trì sử dụng khuôn gỗ trong toàn bộ quy trình sản xuất thay vì khuôn nhựa hay máy ép hiện đại. Tất cả những bánh trung thu đều được làm thủ công từng nguyên liệu và được đóng hoàn toàn bằng tay, để giữ "hồn" của Tết Trung thu, của tháng Tám đoàn viên.

Theo nghệ nhân, việc sử dụng khuôn gỗ đòi hỏi kinh nghiệm và kỹ năng mà chỉ những người trong gia đình mới có thể thực hiện.

“Có những nhân viên tốt nghiệp được đào tạo về thực phẩm, công nghệ nhưng khi cầm khuôn gỗ họ không biết đóng bánh. Họ quen sử dụng máy móc”, bà cho biết.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại, nghệ nhân Tú Anh thừa nhận nhiều lần từng nghĩ đến việc cải tiến, thay đổi, tuy nhiên càng trăn trở bà càng nhận ra rất khó để vừa phát triển, vừa giữ gìn những nét truyền thống ông cha để lại. Đến nay, Phương Soát vẫn kiên định giữ gìn chiếc bánh trung thu cổ truyền từ hương vị đến hình thức, bao bì.

“Chúng tôi muốn giữ đúng hương vị của chiếc bánh cổ. Nhiều khách hàng trẻ tìm đến hỏi có bánh lá dứa hay trà xanh không, tôi đều nói là không biết làm. Mình muốn giữ lại là để thế hệ sau biết được hương vị nguyên bản và nét cổ, phương pháp cổ của bánh trung thu Hà Nội”, nghệ nhân nói.

Nghệ nhân Đinh Thị Tú Anh bên gian trưng bày.

Không chỉ lo giữ nghề, nghệ nhân còn bày tỏ nỗi trăn trở trước sự thay đổi trong cách người Việt đón Tết Trung thu.

Theo bà, trước đây, chiếc bánh chỉ được cắt trong đêm rằm khi cả gia đình quây quần bên mâm cỗ, cùng uống chén trà và kể cho nhau nghe những câu chuyện về Trung thu xưa. Ngày nay, nhiều người mua bánh về là ăn ngay, khiến không khí chờ đợi và sum họp dần phai nhạt.

Bà cũng bày tỏ sự tiếc nuối trước xu hướng một số sản phẩm hiện nay không chú trọng đến giá trị tạo hình của chiếc bánh. Theo bà, hoa văn trên bánh không đơn thuần để trang trí mà còn mang ý nghĩa văn hóa, với các hình tượng như rồng, cá, Tùng - Cúc - Trúc - Mai hay hai dạng khuôn truyền thống: khuôn vuông tượng trưng cho đất, cho mẹ; khuôn tròn tượng trưng cho trời, cho cha.

“Mỗi chiếc bánh phải vuông thành sắc cạnh, hoa văn rõ nét. Khi cắt bánh cũng có thể nhìn thấy tay nghề người thợ và chất lượng nhân bánh. Đó mới là giá trị của chiếc bánh trung thu truyền thống”, nghệ nhân nhấn mạnh.

Đưa giá trị phố cổ đến người tiêu dùng hôm nay

Giữa nhịp sống hiện đại, những chiếc khuôn gỗ hơn trăm năm tuổi không chỉ là công cụ làm bánh mà còn là chứng nhân của một nghề thủ công lâu đời của Hà Nội. Việc nghệ nhân Đinh Thị Tú Anh mang những báu vật gia truyền đến trưng bày tại “Rằm rộ phố cổ” không chỉ giúp công chúng hiểu thêm về nghề làm bánh trung thu truyền thống, mà còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa đang dần trở nên hiếm quý trong đời sống hôm nay.

Tại không gian trưng bày “Sức sống hàng Việt” số 11 chủ đề “Rằm rộ phố cổ – Hà Nội trong tôi” ở 62 Tràng Tiền, nhiều doanh nghiệp, hộ kinh doanh và nghệ nhân trên địa bàn phường Hoàn Kiếm, TP Hà Nội đang giới thiệu các sản phẩm đặc trưng gắn với ẩm thực, văn hóa và đời sống phố cổ.

Ngoài bánh Trung thu, không gian còn giới thiệu ô mai Hồng Lam, bánh chả của Hộ kinh doanh Quế Hương; bánh nướng nhân cốm của Công ty Gia Trịnh Bakery; chả cốm Tân Việt Hương; cốm xào, chả cốm và các sản phẩm ẩm thực truyền thống của Nhà hàng Ánh Tuyết; tò he của Nghệ nhân Đặng Văn Hậu; đèn ông sao, đèn lồng, mặt nạ giấy bồi, đầu lân, trống và nhiều sản phẩm trang trí Trung thu của Bích Decor.

Không gian trưng bày chủ đề “Rằm rộ phố cổ – Hà Nội trong tôi”.

Chương trình là một trong những hoạt động nhằm kết nối các giá trị văn hóa, ẩm thực, nghề truyền thống của địa bàn với hoạt động thương mại, dịch vụ và các phương thức tiếp cận người tiêu dùng mới.  

Không dừng ở không gian mua sắm trực tiếp trên con phố Tràng Tiền, các sản phẩm còn được kết nối với người tiêu dùng qua nền tảng số. Tối 14/8, từ 19h đến 22h, phiên livestream “Rằm rộ phố cổ – Hà Nội trong tôi” được phát trực tiếp trên kênh TikTok của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, với sự tham gia của lãnh đạo Cục, lãnh đạo UBND phường Hoàn Kiếm, Hoa hậu Hương Giang và người dẫn chương trình Quỳnh Trang.

Theo Phó Chủ tịch UBND phường Hoàn Kiếm Nguyễn Hồng Trang, Hoàn Kiếm là địa bàn hội tụ nhiều giá trị đặc trưng của Thăng Long – Hà Nội, từ di sản, không gian phố nghề đến văn hóa ẩm thực và các hoạt động thương mại truyền thống. Mỗi sản phẩm được giới thiệu tại chương trình không chỉ có giá trị hàng hóa mà còn gắn với câu chuyện về nghề, về người làm nghề và đời sống đô thị của khu vực phố cổ.

“Chúng tôi mong muốn những giá trị đặc trưng của Hoàn Kiếm không chỉ được gìn giữ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, được người dân và du khách biết đến thông qua những cách tiếp cận mới. Việc kết hợp không gian trải nghiệm trực tiếp với các nền tảng số cũng mở thêm cơ hội để doanh nghiệp, hộ kinh doanh và nghệ nhân trên địa bàn giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng và mở rộng thị trường", bà Nguyễn Hồng Trang.

Đại diện chính quyền phường Hoàn Kiếm cũng nhấn mạnh sẽ tiếp tục đồng hành, tạo điều kiện để các chủ thể trên địa bàn phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển thương mại, dịch vụ theo hướng văn minh, hiện đại.

Theo Cục trưởng Cục phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương Trần Hữu Linh, khi kết hợp trải nghiệm trực tiếp với nền tảng số, các sản phẩm mang dấu ấn văn hóa Hà Nội không chỉ được giới thiệu tại chỗ mà còn có cơ hội mở rộng thị trường, tiếp cận nhiều khách hàng hơn.

Phó Chủ tịch UBND phường Hoàn Kiếm và  Cục trưởng Cục phát triển thị trường trong nước tham quan các gian hàng.

Tham dự lễ khai mạc, Cục trưởng và Phó Chủ tịch UBND phường Hoàn Kiếm đã tham quan, trải nghiệm từng gian hàng và thậm chí trực tiếp quét mã QR thanh toán mua nhiều sản phẩm đặc sản Hà Nội gợi nhớ ký ức tuổi thơ.