Kiểm toán môi trường: Một thập kỷ chuyển mình và sứ mệnh vì Việt Nam xanhBài cuối: Nhiệt điện Vĩnh Tân 1 qua góc nhìn kiểm toán môi trường

Một góc Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 1. Ảnh: ST

Áp lực bãi chứa tro xỉ thải

Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 1 tại tỉnh Bình Thuận cũ - nay là tỉnh Lâm Đồng - là dự án năng lượng lớn được vận hành theo hình thức BOT (xây dựng - kinh doanh - chuyển giao). Dự án sở hữu 2 tổ máy với tổng công suất lên đến 1.240 MW. Theo Báo cáo đánh giá tác động môi trường được phê duyệt, lượng tro xỉ phát sinh từ hoạt động của Nhà máy ước tính khoảng 1,6 triệu tấn mỗi năm. Toàn bộ khối lượng này được vận chuyển và đổ ra bãi chứa tại khu vực núi Hố Dừa với diện tích 59,5 ha.

Dù vậy, áp lực về tài nguyên đất đã bộc lộ rõ khi Nhà máy lên kế hoạch xin thêm bãi xỉ mở rộng khoảng 120 ha. Trong khi Quyết định số 1696/QĐ-TTg năm 2014 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu bãi thải chỉ được chứa tối đa trong 2 năm sản xuất, thì Báo cáo đánh giá tác động môi trường của Nhà máy lại thiết kế dung lượng tới 4,6 năm và vẫn tiếp tục đề xuất mở rộng.

Bên cạnh đó, Nhà máy đã thực hiện chôn lấp tro bay tại bãi xỉ khi chưa tiến hành lấy mẫu phân định ngưỡng chất thải nguy hại theo đúng quy định. Việc chôn lấp chung với bùn thải từ hệ thống xử lý nước thải công nghiệp có thể làm giảm chất lượng tro xỉ, ảnh hưởng đến khả năng tái sử dụng làm nguyên liệu sản xuất vật liệu xây dựng.

Đáng lo ngại hơn, để dập bụi và làm mát bãi xỉ, Nhà máy sử dụng nguồn nước thải công nghiệp tuần hoàn sau xử lý với lưu lượng khoảng 1.728 m3/ngày đêm. Nguồn nước này có khả năng nhiễm mặn, có thể chứa thành phần nguy hại nhưng không được giám sát thường xuyên, liên tục mà chỉ quan trắc định kỳ 3 tháng/lần. Việc phun tưới đã gây hiện tượng tích lũy muối và các chất nguy hại trong bãi tro xỉ, ảnh hưởng đến khả năng tái sử dụng về sau.

Hàng trăm nghìn mét khối nước nóng vây bủa rạn san hô Hòn Cau

Đối với vấn đề nước thải, lượng nước làm mát sử dụng nước biển phát sinh từ Nhà máy theo thiết kế khoảng 196.416 m3/giờ. Nguồn nước làm mát này sau khi đi qua hệ thống máy móc được xả trực tiếp ra biển. Do vị trí Nhà máy nằm tiếp giáp với Khu bảo tồn thiên nhiên biển Hòn Cau, vùng quy hoạch của Trung tâm Điện lực Vĩnh Tân đã chồng lấn 525 ha với vùng phát triển của Khu bảo tồn. Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bình Thuận, nước thải từ Trung tâm Điện lực xả ra biển có nhiệt độ cao hơn nền nước biển trên 5 độ C, thậm chí có thời điểm ghi nhận lên tới 38 độ C.

Việc liên tục tiếp nhận lưu lượng nước nóng từ các nhà máy đã làm biến đổi môi trường nước biển ven bờ. Người dân và cơ quan chức năng ghi nhận nước biển đục hơn, xuất hiện nhiều bùn và bọt khí dạt vào lồng bè, ảnh hưởng tiêu cực đến sự sinh trưởng của rạn san hô và làm chết thủy hải sản nuôi trồng. Kết quả phỏng vấn người dân và chính quyền địa phương xung quanh khu vực Trung tâm Điện lực Vĩnh Tân do Đoàn kiểm toán thực hiện cũng cho thấy đa số đều không hài lòng với chất lượng môi trường xung quanh, đặc biệt là môi trường nước biển phục vụ nuôi trồng thủy sản.

Đáng chú ý, kết quả kiểm toán chỉ ra rằng dù cả 2 tổ máy của Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 1 đã đi vào vận hành thương mại từ năm 2018, nhưng đến thời điểm kiểm toán cuối năm đó, Nhà máy vẫn chưa được cấp Giấy phép xả nước thải vào môi trường. Đồng thời, việc khai thác, sử dụng nguồn nước biển phục vụ làm mát cũng được thực hiện trong thời gian dài trước khi có giấy phép chính thức.

Hàng nghìn lần xả khí thải vượt ngưỡng cam kết môi trường

Báo cáo đánh giá tác động môi trường quy định lưu lượng khí thải phát sinh từ lò đốt của Nhà máy ước tính khoảng 5,49 triệu m3 khí thải công nghiệp mỗi giờ. Tuy nhiên, đến thời điểm kiểm toán, Nhà máy vẫn chưa được cấp Giấy phép xả khí thải công nghiệp; việc đăng ký, kiểm kê và cấp phép khí thải công nghiệp chưa được thực hiện đầy đủ theo quy định. KTNN cũng ghi nhận việc xử lý các chỉ tiêu khí thải tại một số thời điểm chưa bảo đảm theo cam kết.

Đối chiếu dữ liệu quan trắc tự động khí thải do Sở Tài nguyên và Môi trường (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường) tỉnh Bình Thuận cung cấp, KTNN phát hiện nồng độ khí thải của Nhà máy vượt ngưỡng cam kết với tần suất rất lớn. Cụ thể, Tổ máy số 1 có tới 817 lần ghi nhận vượt ngưỡng và Tổ máy số 2 ghi nhận 462 lần vượt ngưỡng. Đặc biệt, có thời điểm nồng độ đo được vượt gấp 2,46 lần so với mức giới hạn đã cam kết. Nguyên nhân được xác định do Nhà máy sử dụng nguồn than nhiên liệu có chất lượng không đồng đều, dẫn tới một số thời điểm hệ thống xử lý hoạt động không ổn định.

Tương tự như nước thải, dù xả ra môi trường lưu lượng khí thải công nghiệp lớn hằng ngày, Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 1 vẫn chưa thực hiện đăng ký chủ nguồn khí thải công nghiệp và chưa được cấp Giấy phép xả khí thải công nghiệp theo quy định. Nguyên nhân là do Bộ Tài nguyên và Môi trường chưa ban hành quy định về trình tự, thủ tục đăng ký, kiểm kê khí thải công nghiệp và cấp Giấy phép xả khí thải công nghiệp để làm căn cứ thực hiện.

Ngoài ra, công tác giám sát khí thải của cơ quan quản lý nhà nước thông qua hệ thống quan trắc tự động được đánh giá chưa bảo đảm hiệu lực cần thiết do hệ thống tiếp nhận và cảnh báo các chỉ tiêu vượt giới hạn cho phép không hoạt động, dẫn tới việc không phát hiện và xử lý kịp thời.

Kiến nghị quyết liệt và động thái khắc phục

Trước những sai sót và rủi ro được phát hiện, KTNN đã kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Thuận xem xét, ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và tài nguyên nước đối với Công ty TNHH Điện lực Vĩnh Tân 1 về các hành vi xả nước thải vào nguồn nước và khai thác, sử dụng tài nguyên nước biển khi chưa được cấp phép.

Đồng thời, cơ quan kiểm toán yêu cầu chủ đầu tư nhanh chóng tìm giải pháp kiểm soát chất lượng than đầu vào, vận hành ổn định hệ thống xử lý khí thải nhằm bảo đảm đạt giới hạn cam kết, chấm dứt tình trạng xả khói vượt ngưỡng gây bức xúc trong dư luận. Đối với nước thải và xỉ thải, Nhà máy phải chấm dứt ngay hiện tượng chảy tràn nước thải từ bể chứa tại bãi xỉ ra môi trường; khẩn trương thực hiện lấy mẫu phân định rõ ngưỡng chất thải nguy hại đối với tro bay. Các thủ tục pháp lý, gồm lập Đề án xử lý, tiêu thụ tro xỉ và kiểm định đầy đủ toàn bộ hệ thống quan trắc tự động theo quy định kỹ thuật, cũng cần được hoàn thiện trước khi tiếp tục vận hành.

Thực hiện yêu cầu của cơ quan kiểm toán, Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Thuận đã ban hành quyết định xử phạt Nhà máy số tiền gần 1 tỷ đồng và yêu cầu khắc phục triệt để việc xả thải ra môi trường. Phía Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 1 đã nghiêm túc chấp hành và thực hiện nộp phạt theo đúng quy định.

Từ kết quả kiểm toán Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 1 và một số cuộc kiểm toán khác liên quan đến môi trường như trồng rừng thay thế, nguồn nước sông Mê Công, nhập khẩu phế liệu… có thể thấy, kiểm toán môi trường đã từng bước khẳng định vai trò “lá chắn” trong bảo vệ hệ sinh thái. Mỗi cuộc kiểm toán với những phát hiện, kiến nghị có giá trị không chỉ góp phần “hạ nhiệt” các điểm nóng ô nhiễm, mà còn giúp khắc phục kịp thời các lỗ hổng quản lý, nâng cao trách nhiệm bảo vệ môi trường của các bên liên quan. Nhiều “viên gạch” kiểm toán như thế đang tiếp tục được đặt xuống, từng bước ngăn chặn nguy cơ suy thoái môi trường và chung tay xây đắp một Việt Nam xanh - hành trình mà kiểm toán môi trường đã và đang kiên trì theo đuổi./.