Kiến tạo không gian phát triển quốc gia từ văn hóa (Kỳ 2): Xác lập vị trí trọng tâm trong định hướng phát triển chiến lược

Quan điểm này được thể hiện cụ thể qua các cơ chế, chính sách và chương trình phát triển văn hóa gần đây.

Đưa văn hóa vào mọi quyết sách phát triển

Đặt văn hóa ở vị trí trọng tâm trong cấu trúc phát triển trước hết đòi hỏi xác lập đúng vai trò và chức năng của văn hóa trong mô hình phát triển đất nước. Những định hướng gần đây của Đảng cho thấy một bước chuyển rõ nét, từ nhìn nhận văn hóa chủ yếu như một lĩnh vực cần phát triển sang coi văn hóa là nguồn lực trực tiếp tham gia kiến tạo, thúc đẩy và điều tiết sự phát triển của đất nước.

Vở diễn “In bóng Long thành” mở ra một không gian nghệ thuật đậm đặc tinh hoa văn hoá, một miền ký ức sống động về lịch sử, về nếp sống, tâm hồn của Thủ đô nghìn năm văn hiến. Ảnh: TTXVN

Một trong những điểm đáng chú ý trong Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV của Đảng là việc thẳng thắn chỉ ra: "Văn hóa chưa thực sự trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh và động lực mạnh mẽ của sự phát triển". Đây không chỉ là sự đánh giá về những hạn chế riêng của lĩnh vực văn hóa, mà còn cho thấy một khoảng trống trong mô hình phát triển, đó là nguồn lực văn hóa to lớn của đất nước chưa được phát huy tương xứng.

Từ việc nhận diện khoảng trống đó, Báo cáo chính trị đặt ra yêu cầu: "Phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước".

Quan điểm này xác lập đồng thời 3 vị trí của văn hóa. Văn hóa là nguồn lực tham gia tạo ra phát triển; là động lực thúc đẩy phát triển; đồng thời là hệ điều tiết nhằm bảo đảm quá trình phát triển hướng tới con người, tiến bộ xã hội và sự bền vững của đất nước.

Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã phát triển quan điểm này thành một định hướng có tính cấu trúc: "Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hóa phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới".

Điểm mới nổi bật nằm ở việc xác định văn hóa là một "trụ cột" của phát triển và phải thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội. Như vậy, văn hóa không còn được đặt ở vị trí một lĩnh vực chuyên ngành đứng bên cạnh kinh tế, chính trị, xã hội, môi trường hay đối ngoại. Văn hóa phải hiện diện bên trong từng lĩnh vực và từng quyết sách phát triển.

Điều này có nghĩa, không chỉ có chính sách riêng về văn hóa, mà các chính sách kinh tế, khoa học, công nghệ, giáo dục, đô thị, môi trường và hội nhập quốc tế cũng phải mang trong mình chiều kích văn hóa. Văn hóa tham gia xác lập hệ giá trị, chuẩn mực và mục tiêu mà toàn bộ quá trình phát triển phải hướng tới.

Câu lạc bộ Ca trù Bích Câu phối hợp cùng các bạn trẻ tổ chức chương trình “Chạm Ca trù” mang đến một không gian giao lưu, trải nghiệm giàu cảm xúc, góp phần lan tỏa giá trị của nghệ thuật ca trù đến đông đảo công chúng. Ảnh: TTXVN

Tầm nhìn này được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm làm rõ hơn tại Phiên họp thứ 2 Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7/2026, khi yêu cầu: "Chuyển từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là trụ cột của phát triển, động lực tăng trưởng mới, hiện diện trong mọi quyết sách về kinh tế, chính trị, giáo dục, khoa học, công nghệ, quốc phòng, an ninh, đối ngoại và quản trị quốc gia".

Ở đây, yêu cầu "hiện diện trong mọi quyết sách" là nội dung cốt lõi làm rõ tinh thần kiến tạo không gian phát triển từ văn hóa. Văn hóa không chỉ tham gia xử lý những vấn đề thuộc phạm vi của mình, mà phải trở thành một yếu tố cấu thành tư duy và phương thức phát triển quốc gia.

Như thế, văn hóa vừa tạo ra hệ giá trị để định hướng phát triển, vừa hình thành phẩm chất và năng lực của con người, vừa điều tiết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội, giữa hiện đại hóa với giữ gìn bản sắc, giữa hội nhập với năng lực tự chủ.

Ở đây, không gian phát triển từ văn hóa, trước hết, chính là phạm vi hiện diện của văn hóa trong toàn bộ cấu trúc phát triển đất nước. Không gian này không được đo chủ yếu bằng diện tích dành cho thiết chế hoặc số lượng công trình văn hóa, mà bằng mức độ văn hóa thấm vào chính trị, kinh tế, xã hội, công nghệ, môi trường và đời sống con người.

Từ đó, phát triển văn hóa cũng không thể tiếp tục là công việc riêng của ngành văn hóa. Đó phải là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, các ngành, địa phương, doanh nghiệp, cộng đồng và mỗi người dân. Quản lý Nhà nước về văn hóa vì thế phải từng bước chuyển sang kiến tạo những điều kiện để văn hóa tham gia thực chất vào quá trình phát triển.

Đó là cần "từng bước chuyển mạnh từ tư duy quản lý văn hóa sang tư duy kiến tạo phát triển"; phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của nhân dân, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng; huy động các nguồn lực trong và ngoài Nhà nước cho phát triển văn hóa… Đây là sự chuyển đổi từ quản lý một lĩnh vực sang kiến tạo một không gian phát triển có khả năng huy động và kết nối sức sáng tạo của toàn xã hội.

Dấu ấn văn hóa Việt Nam nổi bật trong khuôn khổ Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần thứ nhất, năm 2025. Ảnh: TTXVN

Mở rộng không gian tạo ra giá trị mới từ văn hóa

Vị trí của văn hóa trong cấu trúc phát triển chỉ thực sự được khẳng định khi các nguồn lực văn hóa có thể chuyển hóa thành những giá trị phát triển cụ thể. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn và phát huy những giá trị sẵn có, mà còn phải mở rộng không gian sáng tạo, sản xuất và lưu thông, đưa văn hóa trở thành một năng lực trực tiếp tạo ra giá trị, sức mạnh mềm và lợi thế cạnh tranh.

Nghị quyết 80-NQ/TW đã đặt ra một hệ thống định hướng khá rõ: Phát triển kinh tế di sản; hình thành một số đô thị di sản; thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa; xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp công nghiệp văn hóa, nghệ thuật sáng tạo; phát triển các cụm, khu công nghiệp sáng tạo và tổ hợp sáng tạo văn hóa trên nền tảng công nghệ cao…

Những định hướng này cho thấy nguồn lực văn hóa không chỉ được lưu giữ và phát huy về mặt tinh thần. Di sản, tri thức, nghệ thuật, bản sắc và sức sáng tạo phải được kết nối với công nghệ, doanh nghiệp và thị trường để tạo ra sản phẩm, dịch vụ, tài sản trí tuệ, việc làm và giá trị gia tăng.

Trong phát biểu tại Phiên họp thứ 2 Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra khoảng trống giữa "vốn văn hóa lớn" với năng lực sáng tạo, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm văn hóa; đồng thời xác định đây là điểm nghẽn phải tháo gỡ để chuyển văn hóa "từ tài nguyên tiềm năng thành năng lực cạnh tranh thực tế của quốc gia".

Do đó, vấn đề không còn dừng ở việc Việt Nam có bao nhiêu di sản, loại hình nghệ thuật hoặc giá trị văn hóa đặc sắc. Thước đo quan trọng hơn là những nguồn vốn này được chuẩn hóa, kết nối và chuyển hóa như thế nào để tạo ra tri thức mới, tài sản trí tuệ, sản phẩm sáng tạo và sức mạnh mềm.

Tinh thần này được thể hiện rõ trong chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tạiPhiên họp thứ 2 Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam: "Chuyển từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo, để văn hóa không chỉ gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn tạo ra tri thức mới, tài sản trí tuệ, sản phẩm, thị trường và sức mạnh mềm quốc gia".

Trải nghiệm sản phẩm du lịch “Đêm hội hoa đăng Hồ Văn - Văn Miếu” thu hút người dân và du khách. Ảnh: TTXVN

Ở đây, bảo tồn và phát triển không còn là 2 yêu cầu đứng ở 2 phía. Bảo tồn tạo ra nền tảng và chất liệu cho sáng tạo; sáng tạo đưa các giá trị truyền thống vào đời sống đương đại, mở rộng khả năng lan tỏa và tạo thêm nguồn lực để tiếp tục bảo tồn.

Một di sản, vì vậy, không thể chỉ được nhìn như đối tượng cần lưu giữ. Khi được số hóa, chuẩn hóa và xác lập quyền sở hữu trí tuệ, di sản có thể trở thành dữ liệu cho giáo dục, nghiên cứu, du lịch, công nghiệp văn hóa và trí tuệ nhân tạo. Một chất liệu văn hóa truyền thống có thể tiếp tục được phát triển trong điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, mỹ thuật, thiết kế, trò chơi điện tử và các sản phẩm nội dung số.

Đây chính là quá trình mở rộng không gian phát triển từ văn hóa, từ không gian bảo tồn sang không gian sáng tạo; từ tài nguyên sang dữ liệu và tài sản; từ giá trị tinh thần sang sản phẩm, thị trường và năng lực cạnh tranh.

Cùng với đó, Nghị quyết 80-NQ/TW xác định: "Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa".

Không gian số không chỉ là nơi đưa di sản, tác phẩm và hoạt động văn hóa lên môi trường mạng. Đó đã trở thành nơi văn hóa được sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiếp nhận và cạnh tranh. Dữ liệu, nền tảng, nội dung số và thuật toán ngày càng tác động trực tiếp tới nhận thức, thị hiếu, lối sống và hệ giá trị của xã hội...

Rõ ràng, từ các quan điểm và định hướng chính sách gần đây, tinh thần của không gian phát triển từ văn hóa có thể được nhận diện khá rõ. Đó không phải là mở rộng phạm vi quản lý của ngành văn hóa, mà là mở rộng khả năng phát triển của đất nước bằng văn hóa.

Bước chuyển này đòi hỏi văn hóa phải hiện diện thực chất trong các quyết sách, tham gia định hướng mục tiêu và điều tiết quá trình phát triển; đồng thời, các nguồn lực văn hóa phải được tổ chức và chuyển hóa thành những giá trị mới. Khi những định hướng đó được bảo đảm bằng thể chế, nguồn lực và cơ chế thực thi đồng bộ, văn hóa mới thực sự vượt khỏi vị trí của một lĩnh vực chuyên ngành để trở thành một không gian phát triển của quốc gia.