Hệ sinh thái thúc đẩy làng nghề truyền thống

Đổi mới thiết kế mở ra cơ hội phát triển cho làng nghề gốm Bát Tràng. (Ảnh: NGỌC LIÊN)

Tuy sở hữu kỹ thuật chế tác tinh xảo và tạo ra nhiều sản phẩm thủ công đặc sắc nhưng phần lớn các làng nghề truyền thống vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận thị trường. Nhiều nghệ nhân chưa thể sống được bằng nghề, trong khi lớp trẻ ngày càng ít mặn mà nối nghiệp. Bên cạnh các chính sách hỗ trợ, cần hình thành một hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa sản xuất, thiết kế, thương mại và thị trường, qua đó đưa các làng nghề tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa.

Chiếc lồng bàn “màn tuyn” do hai nghệ nhân Trần Bá Khá và Nguyễn Thị Tiến ở làng nghề mây tre đan Phú Vinh (xã Phú Nghĩa, Thành phố Hà Nội) chế tác được khách hàng mua với giá khoảng 30 triệu đồng đang thu hút sự quan tâm của cộng đồng mạng xã hội. Câu chuyện này cho thấy những sản phẩm thủ công mang dấu ấn riêng, thể hiện tay nghề của nghệ nhân vẫn có khả năng tạo sức hút nếu tiếp cận đúng nhóm khách hàng. Tuy nhiên, đây không phải là bức tranh chung của các làng nghề. Nhiều sản phẩm truyền thống vẫn gặp khó khăn trong khâu tìm đầu ra. Giá bán thấp không đủ bù đắp chi phí và công sức làm nghề trong khi giá trị thật của sản phẩm lại khó cạnh tranh với hàng công nghiệp có mẫu mã đa dạng và giá thành thấp.

Khảo sát tại một số làng nghề của Hà Nội cho thấy, nghệ nhân và các cơ sở sản xuất đang phải đảm nhiệm nhiều công đoạn ngoài công việc chuyên môn. Nghệ nhân tò he Đặng Văn Hậu (xã Phượng Dực), người nhiều năm gìn giữ và phát triển nghề tò he Xuân La cho biết: “Giữ nghề truyền thống đã khó, phục hồi những mẫu tò he dân gian thất truyền còn khó hơn. Bên cạnh chế tác sản phẩm, chúng tôi phải tìm đầu ra, quảng bá, bán hàng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Người làm nghề chúng tôi mong muốn có cơ chế kết nối với doanh nghiệp văn hóa và đội ngũ thiết kế để nghệ nhân tập trung sáng tạo, bảo tồn kỹ thuật truyền thống và nâng cao giá trị sản phẩm”.

Tâm tư này cũng phản ánh thực trạng chung của nhiều làng nghề hiện nay. Nghệ nhân có thế mạnh về kỹ thuật và tri thức nghề nhưng trong bối cảnh chuyển đổi số và xu hướng tiêu dùng thay đổi liên tục, để sản phẩm thủ công tiếp cận thị trường, cần sự đồng hành của các lĩnh vực thiết kế, thương mại, truyền thông, công nghệ... Phần lớn lớp thợ lành nghề chỉ trau dồi kỹ năng chế tác, ít có cơ hội tiếp cận kiến thức và các nguồn lực hỗ trợ trong những lĩnh vực này. Vì vậy, nhiều sản phẩm có chất lượng, giàu sáng tạo khó mở rộng thị trường tiêu thụ.

Trong phát triển công nghiệp văn hóa, các làng nghề truyền thống là nguồn lực quan trọng, cung cấp nhiều sản phẩm phục vụ du lịch, thiết kế sáng tạo và quảng bá hình ảnh Thủ đô. Với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, Thành phố Hà Nội sở hữu hệ thống sản phẩm thủ công phong phú, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng và tạo động lực cho du lịch, kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy các chương trình hỗ trợ hiện nay chưa tạo được động lực đủ mạnh để các làng nghề phát huy hết tiềm năng. Vì vậy, cần chuyển từ hỗ trợ các hoạt động riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái liên kết, giúp người làm nghề tập trung sáng tạo và gìn giữ kỹ thuật truyền thống.

Bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho biết: Những mô hình kết nối đang mở ra hướng đi mới cho các làng nghề. Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, chương trình Kết duyên sáng tạo do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp các đơn vị liên quan tổ chức đã đưa các sản phẩm làng nghề vào không gian thương mại, giúp nghệ nhân làng nghề kết nối trực tiếp với doanh nghiệp, các đơn vị văn hóa và cộng đồng sáng tạo. Hoạt động này đã mở ra nhiều cơ hội hợp tác cho làng nghề.

Cụ thể Trung tâm Hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã phối hợp, đặt hàng các nghệ nhân làng nghề mây tre đan xây dựng các dòng quà tặng lưu niệm mang bản sắc của di tích, tạo thêm đầu ra cho sản phẩm làng nghề.

Ở góc độ nghiên cứu, Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê, giảng viên bộ môn Công nghiệp văn hóa và sáng tạo, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học quốc gia Hà Nội) nhận định: Sức sống của làng nghề phụ thuộc vào khả năng thích ứng với nhu cầu của xã hội hiện đại. Chất liệu, kỹ thuật và tri thức nghề là nền tảng của mỗi sản phẩm nhưng cần được thể hiện bằng ngôn ngữ thiết kế phù hợp hơn với thị trường. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nghệ nhân lành nghề và đội ngũ thiết kế sáng tạo. Sự kết hợp này sẽ tạo ra những sản phẩm vừa gìn giữ được nét đặc trưng của làng nghề vừa đáp ứng nhu cầu tiêu dùng.

Với một hệ sinh thái hỗ trợ, các lực lượng chuyên môn đảm nhiệm nghiên cứu thị trường, phát triển mẫu mã, xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh tiêu thụ, người làm nghề tập trung vào sáng tạo và bảo tồn kỹ thuật truyền thống.

Phát huy tiềm năng của làng nghề cần một cách tiếp cận phù hợp dựa trên sự liên kết các nguồn lực xã hội. Hệ sinh thái này sẽ mở rộng cơ hội cho sản phẩm thủ công, tạo sinh kế bền vững cho nghệ nhân, đưa tri thức, kỹ thuật truyền thống hiện diện trong đời sống đương đại. Giá trị văn hóa truyền thống của các làng nghề sẽ là động lực quan trọng, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế và sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô.