Kiến tạo thế chủ động cho an ninh năng lượng - Bài 4: Mở không gian cho phát triển nguồn điện tại chỗ

Nghị định 243/2026/NĐ-CP (Nghị định 243) của Chính phủ ban hành ngày 26/6/2026 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 58/2025/NĐ-CP ngày 03 tháng 3 năm 2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới đã nâng tỷ lệ sản lượng điện dư của hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ được bán vào lưới điện quốc gia lên tối đa 50%, thay vì mức 20% trước đây. Cơ chế mới này đang được kỳ vọng tạo thêm động lực để người dân, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư nguồn điện tại chỗ, biến những mái nhà từ nơi tiêu thụ điện thành đóng góp một phần vào hệ thống năng lượng phân tán.

Nghị định 243 đang được kỳ vọng tạo thêm động lực để người dân, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư nguồn điện tại chỗ. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

*Thêm động lực từ chính sách

Giữa mùa du lịch, khách sạn Sao Mai tại khu du lịch Thiên Cầm (Hà Tĩnh) hoạt động gần như hết công suất. Với hơn 40 phòng lưu trú, lượng điện tiêu thụ tại đây tăng mạnh khi thời tiết nắng nóng kéo dài.

Ông Nguyễn Trọng Tỏa, Giám đốc khách sạn Sao Mai cho biết, vào những tháng cao điểm du lịch hè, tiền điện của khách sạn có thời điểm lên tới hàng trăm triệu đồng mỗi tháng. 

Miền Trung có lợi thế về số giờ nắng, nhưng chính cái nắng gay gắt cũng khiến nhu cầu sử dụng điện cho làm mát tăng cao. Từ thực tế đó, năm 2024, ông Tỏa quyết định đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất khoảng 86 kWp, kết hợp với hệ thống lưu trữ, với tổng vốn đầu tư gần 800 triệu đồng.

Sau khi hệ thống đi vào vận hành, chi phí tiền điện của khách sạn giảm khoảng 45%. Trong những tháng cao điểm, tiền điện còn khoảng 60 triệu đồng. 

Theo ông Tỏa, đầu tư điện mặt trời mái nhà cũng giống như những khoản đầu tư khác của doanh nghiệp, cần bỏ vốn ban đầu và có thời gian thu hồi. Với hệ thống của khách sạn, thời gian hoàn vốn dự kiến khoảng 6 năm. 

Tuy nhiên, thực tế tại Thiên Cầm cho thấy, thời gian khai thác du lịch biển tập trung từ tháng 4 đến tháng 7, nhưng nắng nóng có thể kéo dài đến tháng 9. Trong những thời điểm này, hệ thống điện mặt trời có thể tạo ra sản lượng lớn vào ban ngày, trong khi nhu cầu sử dụng điện của cơ sở kinh doanh không phải lúc nào cũng trùng khớp hoàn toàn với lượng điện sản xuất.

Đây là một trong những lý do mà chính sách cho phép bán phần điện dư có ý nghĩa đối với các hộ gia đình, doanh nghiệp đang cân nhắc đầu tư.

Theo Nghị định 243, người dân và doanh nghiệp có hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ được bán tối đa 50% sản lượng điện dư vào lưới điện quốc gia. So với mức tối đa 20% theo Nghị định 58/2025/NĐ-CP, quy định mới tạo thêm dư địa để lượng điện chưa sử dụng hết từ khách hàng lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà được đưa trở lại hệ thống điện quốc gia.

Theo Nghị định 243, người dân và doanh nghiệp có hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ được bán tối đa 50% sản lượng điện dư vào lưới điện quốc gia. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Với ông Tỏa, đây là cơ chế có thể tạo thêm niềm tin cho những người đang cân nhắc đầu tư. "Khi khách sạn ký được hợp đồng với điện lực theo Nghị định 243, chúng tôi sẽ bán được sản lượng điện dư thừa. Từ đó khuyến khích được nhiều gia đình, doanh nghiệp lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu cho hai mục đích: giảm chi phí tiền điện hàng tháng và cùng đất nước phát triển năng lượng tái tạo", ông Tỏa chia sẻ.

*Cùng chia sẻ áp lực phụ tải

Không chỉ các cơ sở kinh doanh, chính sách mới cũng đang được các hộ gia đình quan tâm. Tại phường Trường Vinh (Nghệ An), gia đình ông Nguyễn Trọng Tú vừa đưa vào vận hành hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất gần 10 kWp, kết hợp bộ lưu trữ dung lượng 16 kWh, với tổng mức đầu tư khoảng 190 triệu đồng.

Hệ thống điện mặt trời  mái nhà đáp ứng phần lớn nhu cầu sử dụng điện của gia đình vào ban ngày, trong khi bộ lưu trữ tiếp tục cung cấp điện vào buổi tối trước khi gia đình chuyển sang sử dụng điện lưới quốc gia.

Ông Tú cho biết, Nghị định 243 vừa được ban hành, nâng tỷ lệ bán điện dư lên 50%, với cơ chế này gia đình sẽ đầu tư mở rộng hệ thống. Tuy nhiên, theo ông Tú, chi phí đầu tư ban đầu vẫn là rào cản đối với nhiều hộ gia đình. 

"Nhiều người rất muốn lắp nhưng chưa đủ điều kiện tài chính. Nếu Nhà nước có thêm chính sách hỗ trợ về vốn hoặc tín dụng thì chắc chắn sẽ có nhiều hộ gia đình mạnh dạn đầu tư hơn", ông Tú chia sẻ.

Đây cũng là bài toán đặt ra khi nguồn điện mặt trời mái nhà được kỳ vọng phát triển rộng hơn. Không phải hộ gia đình hay doanh nghiệp nào cũng có điều kiện về vốn, diện tích mái, khả năng chịu lực của công trình hoặc nhu cầu sử dụng điện đủ lớn để đầu tư.

Tại Thiên Cầm, chính quyền địa phương cũng xác định cung ứng điện ổn định là một trong những điều kiện quan trọng để phát triển kinh tế, dịch vụ. 

Ông Phạm Văn Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Thiên Cầm cho biết, ngay từ đầu mùa du lịch, địa phương phối hợp với ngành điện nâng cấp hệ thống, giải phóng mặt bằng cho các dự án điện và xây dựng các mạch vòng kết nối nhằm tối ưu hóa lưới điện trên địa bàn.

Cùng với đầu tư hạ tầng, các hộ kinh doanh được vận động sử dụng điện tiết kiệm và nghiên cứu phát triển điện mặt trời mái nhà. "Đặc trưng của Khu du lịch Thiên Cầm là vào mùa nắng nóng, lượng khách về đông nên nhu cầu sử dụng điện rất cao. Chúng tôi tiếp tục tuyên truyền, khuyến khích người dân sử dụng điện mặt trời để sử dụng các nguồn năng lượng một cách an toàn, tiết kiệm, hiệu quả và thân thiện với môi trường", ông Tuấn chia sẻ.

Nhìn từ Thiên Cầm, câu chuyện điện mặt trời mái nhà không chỉ nằm ở việc một khách sạn giảm được bao nhiêu tiền điện hay một hộ gia đình có thể tiết kiệm bao nhiêu mỗi tháng. Khi nhiều hộ dân và doanh nghiệp cùng sản xuất, sử dụng nguồn điện tại chỗ, hệ thống điện quốc gia có thêm những nguồn cung phân tán, đặc biệt vào những ngày nắng nóng khi điện mặt trời có khả năng phát điện cao.

Khi nhiều hộ dân và doanh nghiệp cùng sản xuất, sử dụng nguồn điện tại chỗ, hệ thống điện quốc gia có thêm những nguồn cung phân tán. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Đây cũng là điểm giao giữa lợi ích của người sử dụng điện và yêu cầu của hệ thống điện. Người dân được chủ động hơn về nguồn điện, doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, trong khi hệ thống điện có thể giảm bớt một phần phụ tải từ những nguồn tiêu thụ tại chỗ.

Nghị định 243 vì vậy không chỉ là sự thay đổi về tỷ lệ sản lượng điện dư được bán lên lưới. Quan trọng hơn, chính sách này đang tạo thêm động lực để nguồn năng lượng tái tạo từ những mái nhà, cơ sở kinh doanh vào đời sống.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cùng quá trình phát triển sản xuất, dịch vụ và đô thị hóa, mỗi nguồn điện tại chỗ được khai thác hợp lý sẽ góp thêm một phần vào bài toán bảo đảm an ninh năng lượng.

Từ những mái nhà ở Thiên Cầm, từ một khách sạn đã mạnh dạn đầu tư hay một gia đình đang tính toán mở rộng hệ thống điện mặt trời mái nhà, có thể thấy khi chính sách đi trước một bước, người dân và doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở để biến tiềm năng năng lượng mặt trời thành nguồn lực phục vụ phát triển.

Nguồn điện ấy bắt đầu từ mỗi mái nhà, nhưng giá trị không chỉ dừng lại ở mỗi mái nhà. Khi được đầu tư đúng hướng, sử dụng hiệu quả và kết nối an toàn với hệ thống, những nguồn điện nhỏ, phân tán có thể góp phần tạo nên một hệ thống năng lượng linh hoạt hơn, chủ động hơn và vững chắc hơn.

Bài 1: Sử dụng hiệu quả dòng điện

Bài 2: Mỗi mái nhà trở thành một “nhà máy điện mini”

Bài 3: Tạo nguồn năng  lượng sạch chủ động cho sản xuất

Bài cuối: Khi nguồn lực nhỏ thành sức mạnh lớn