Kiến trúc - kênh biểu đạt quan trọng của văn hóa

Những công trình kiến trúc biết "kể chuyện"

Nhìn vào một số công trình tiêu biểu tại Thủ đô Hà Nội, có thể thấy rõ kiến trúc chính là ngôn ngữ của văn hóa, và văn hóa là “linh hồn” của kiến trúc. Nhà hát Lớn Hà Nội - công trình mang dấu ấn kiến trúc Pháp - không chỉ là nơi biểu diễn nghệ thuật chuẩn mực, mà còn là biểu tượng của một giai đoạn lịch sử, nơi giao thoa văn hóa Đông - Tây.

Phủ Chủ tịch, mặc dù kiến trúc có phong cách hoàn toàn châu Âu nhưng lại hài hòa với không gian cây xanh, mặt nước xung quanh, nên đã tạo nên một tổng thể vừa trang nghiêm, vừa gần gũi, toát lên được văn hóa Việt Nam.

Tòa nhà Đại học Quốc gia Hà Nội tại 19 Lê Thánh Tông hiện là một phần di sản văn hóa, kiến trúc của Hà Nội. Nguồn: VNU-SIS

Ở chiều khác, công trình “Hàm Cá Mập” bên Hồ Hoàn Kiếm từng là một trường hợp tiêu biểu cho những tranh luận về kiến trúc đô thị. Trong nhiều năm, công trình này vừa là điểm nhận diện quen thuộc, vừa gây nhiều ý kiến trái chiều về sự hài hòa với không gian di sản xung quanh (và hiện đã bị dỡ bỏ).

Từ những ví dụ trên cho thấy, một công trình kiến trúc không chỉ được đánh giá ở hình thức hay công năng, mà còn ở khả năng “đối thoại” với lịch sử, cảnh quan và ký ức đô thị. Một công trình hiện đại có thể không nhất thiết phải mang dáng dấp kiến trúc bản địa, nhưng vẫn gợi được cảm giác quen thuộc, gần gũi - bởi nó kế thừa được logic văn hóa và không gian truyền thống.

Câu hỏi đặt ra là, làm thế nào để kiến trúc hiện đại không tách rời truyền thống, văn hóa, mà ngược lại, lấy đó làm nền tảng cho sáng tạo? Trên thực tế, kế thừa không có nghĩa là sao chép hình thức mái ngói, họa tiết hay cấu trúc cổ truyền một cách cơ học. Điều quan trọng hơn là tiếp thu tinh thần của kiến trúc truyền thống. Đó là cách tổ chức không gian mở, gắn kết con người với thiên nhiên; là triết lý “thuận thiên”, thích ứng với khí hậu; là sự hài hòa giữa công trình và cảnh quan; là tính cộng đồng trong cấu trúc không gian sống. Trên nền tảng đó, kiến trúc đương đại có thể sử dụng vật liệu mới, công nghệ mới, thiết kế hiện đại nhưng vẫn tạo ra những công trình mang “hồn cốt” Việt Nam.

Kế thừa giá trị kiến trúc dân gian

Kiến trúc dân gian truyền thống là bộ phận quan trọng của văn hóa Việt Nam, thể hiện cấu trúc xã hội và đời sống tinh thần của các dân tộc, vùng miền. Từ nhà sàn Tây Bắc, nhà dài, nhà rông Tây Nguyên, đến nhà cổ đồng bằng Bắc Bộ hay nhà rường xứ Huế - tất cả đều chứa đựng những tri thức bản địa quý giá. Đó là kỹ thuật xây dựng thích ứng với tự nhiên, là cách tổ chức không gian gắn với đời sống gia đình và cộng đồng...

Tuy nhiên, ở nhiều nơi, những ngôi nhà bê tông đang dần thay thế kiến trúc truyền thống, kéo theo sự mất mát không chỉ về hình thức, mà cả lối sống và ký ức cộng đồng. Kiến trúc hiện đại nếu chỉ chạy theo hình thức hoặc quy mô mà bỏ qua yếu tố môi trường sẽ khó bền vững. Ngược lại, nếu biết kế thừa tinh hoa truyền thống, chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra những công trình vừa hiện đại, vừa phù hợp với điều kiện tự nhiên.

Kiến trúc không thể tách rời phong tục, tập quán. Không gian sống phải phù hợp với cách con người sinh hoạt, với cấu trúc gia đình và cộng đồng. Đặc biệt, với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc áp dụng máy móc các mô hình “hiện đại hóa” có thể làm đứt gãy không gian văn hóa. Một ngôi nhà mới có thể kiên cố hơn, nhưng nếu không còn phù hợp với tập quán, sẽ không thực sự là “nhà” theo đúng nghĩa văn hóa.

Nhìn nhận đúng vai trò của kiến trúc

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển văn hóa “tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Kiến trúc, vì vậy, không thể đứng ngoài mà phải trở thành một kênh biểu đạt quan trọng của bản sắc đó. Cần nhìn nhận mỗi công trình kiến trúc như một tác phẩm văn hóa sống, một phần của di sản.

Một đô thị có bản sắc không chỉ nhờ vào các công trình có quy mô lớn, mà còn từ những không gian sống hài hòa, từ sự gắn kết giữa cũ và mới, giữa truyền thống và hiện đại. Khi kiến trúc được nhìn nhận đúng vai trò, nó sẽ góp phần định hình lối sống, nuôi dưỡng thẩm mỹ và tạo nên niềm tự hào văn hóa.

Để làm được điều này, điều cần thiết hiện nay là chuyển đổi trong tư duy: từ quản lý xây dựng sang phát triển kiến trúc như một lĩnh vực văn hóa - sáng tạo. Cần xác lập rõ hơn tiêu chí công trình kiến trúc có giá trị, cơ chế bảo tồn các công trình tiêu biểu, khuyến khích sáng tạo gắn với bản sắc văn hóa dân tộc…

Khi mỗi công trình kiến trúc được đặt trong mối quan hệ với văn hóa, con người, thì kiến trúc Việt Nam mới có thể phát triển bền vững, hiện đại và giàu bản sắc. Đó không chỉ là câu chuyện của ngành xây dựng.